Cây ích mẫu: điều kinh theo cổ truyền và giới hạn bằng chứng

Cây ích mẫu là một thảo dược quen thuộc. Từ lâu dân gian đã dùng nó để điều hòa kinh nguyệt. Phụ nữ sau sinh cũng hay sử dụng. Tuy nhiên hiệu quả thực sự đến đâu? Cách dùng an toàn là gì? Mình nhận được nhiều câu hỏi về vấn đề này. Trong bài viết chúng ta sẽ tìm hiểu chi tiết. Mình sẽ phân tích tác dụng theo y học cổ truyền. Đồng thời cập nhật các bằng chứng khoa học hiện đại. Bạn cũng sẽ biết thêm về những rủi ro cần tránh.

Cây ích mẫu là gì?

Cây ích mẫu có tên khoa học là Leonurus japonicus. Nó thuộc họ Hoa môi. Loài cây này mọc hoang ở nhiều nơi. Người ta thu hái toàn cây trên mặt đất để làm dược liệu. Bộ phận dùng chủ yếu là phần thân mang lá và hoa.

Hoạt chất quan trọng nhất trong ích mẫu là leonurine. Đây là một alkaloid có hoạt tính sinh học. Các nghiên cứu tập trung nhiều vào chất này. Nó đóng vai trò chính tạo nên tác dụng của dược liệu. Ngoài ra còn có stachydrine và rutin.

Thành phần hóa học	Tác dụng sinh học chính
Leonurine	Kích thích co bóp cơ tử cung. Nó cũng giúp hoạt huyết.
Stachydrine	Có thể hỗ trợ tuần hoàn máu. Nó làm chậm nhịp tim nhẹ.
Rutin	Bảo vệ thành mạch và chống oxy hóa.

Cây ích mẫu mọc ở đâu và đặc điểm nhận dạng

Ích mẫu là cây thảo sống một năm hoặc hai năm. Cây có thể cao từ nửa mét đến một mét. Thân cây hình vuông và có nhiều rãnh dọc. Đặc điểm này rất dễ nhận biết khi đi rừng. Toàn thân có lông nhỏ màu trắng bao phủ.

Lá mọc đối chữ thập và có cuống dài. Phiến lá xẻ sâu thành nhiều thùy hẹp. Hoa ích mẫu mọc vòng ở các kẽ lá. Cụm hoa thường rất dày đặc. Tràng hoa màu hồng hoặc tím nhạt rất đẹp. Cây thường ra hoa vào mùa hạ.

Cây phân bố nhiều ở các vùng nhiệt đới và ôn đới. Ở nước ta cây mọc hoang khắp các tỉnh. Nó thường thấy ở ven suối, bờ ruộng hoặc bãi đất hoang. Hiện nay nhiều nơi trồng ích mẫu để thu hái dược liệu. Kỹ thuật trồng khá đơn giản và cho năng suất cao.

Tác dụng của ích mẫu theo y học cổ truyền

Y học cổ truyền rất chuộng cây ích mẫu. Tên gọi ích mẫu nghĩa là có ích cho người mẹ. Điều này phản ánh công dụng chính của cây. Người xưa dùng nó để chăm sóc sức khỏe phụ nữ.

Công dụng nổi bật nhất là điều kinh. Nó được dùng khi kinh nguyệt không đều. Các bài thuốc cổ truyền thường kết hợp ích mẫu với vị khác. Mục đích là để máu huyết lưu thông tốt hơn.

Phụ nữ sau sinh cũng dùng để tống sản dịch. Dân gian cho rằng nó giúp phục hồi sức khỏe tử cung. Nó còn được dùng trị đau bụng kinh. Nhiều người thấy giảm đau đáng kể.

Theo y học cổ truyền ích mẫu có vị cay, đắng. Nó có tính hơi hàn và đi vào tâm bào. Công năng chính là hoạt huyết khứ ứ. Nó cũng giúp sinh tân và tiêu thủy. Nhờ vậy nó được dùng trong nhiều bệnh lý khác nhau.

Ngoài kinh nguyệt không đều nó còn dùng trị bế kinh. Phụ nữ hay bị đau bụng khi hành kinh cũng được khuyên dùng. Nó làm giảm sự ứ trệ của khí huyết. Từ đó triệu chứng đau thuyên giảm rõ rệt. Tuy nhiên cần phải có chẩn đoán của thầy thuốc đông y.

Nghiên cứu hiện đại về cây ích mẫu

Khoa học hiện đại đã phân tích cây ích mẫu. Các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt đến leonurine. Đã có nhiều thử nghiệm được tiến hành. Tuy nhiên phần lớn là ở mức độ cơ bản.

Các nghiên cứu chỉ ra leonurine tác động lên tử cung. Thử nghiệm trên chuột cho thấy tử cung co bóp mạnh hơn. Nó giúp tăng cường tuần hoàn tại khu vực này. Cơ chế này giải thích tác dụng tống máu ứ.

Ngoài tác dụng trên tử cung các nhà khoa học còn phát hiện khác. Leonurine cho thấy khả năng bảo vệ tế bào cơ tim. Trong các thử nghiệm động vật nó làm giảm kích thước vùng nhồi máu. Điều này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tim mạch. Tuy nhiên chúng ta cần chờ thêm dữ liệu lâm sàng.

Dù kết quả trên động vật rất khả quan. Nhưng thử nghiệm lâm sàng trên người lại khá hạn chế. Chưa có nghiên cứu lớn trên bệnh nhân. Do đó mức độ bằng chứng khoa học chưa thực sự cao. Khó có thể khẳng định chắc chắn tác dụng như mong đợi.

Cách dùng thường gặp trong tài liệu

Cách dùng ích mẫu khá đa dạng. Dân gian hay sắc nước uống. Tuy nhiên vị của nó rất đắng. Hiện nay người ta hay dùng dạng cao ích mẫu. Dạng cao tiện lợi và dễ dùng hơn.

Liều lượng tham khảo trong một số tài liệu dược: Thuốc sắc dùng 9 đến 30 gam dược liệu khô mỗi ngày. Dạng cao dùng theo hướng dẫn trên nhãn của nhà sản xuất. Bất kỳ sản phẩm nào cũng cần tuân thủ đúng liều.

Thời gian dùng thường là một đợt ngắn. Uống trước chu kỳ kinh khoảng mười ngày. Khi thấy kinh thì ngưng lại. Bạn không nên dùng liên tục kéo dài nhiều tháng.

Ai không nên dùng cây ích mẫu?

Dược liệu này không dành cho tất cả mọi người. Một số đối tượng tuyệt đối không được dùng. Bạn cần lưu ý để tránh nguy hiểm.

Phụ nữ có thai là chống chỉ định tuyệt đối. Ích mẫu làm co bóp tử cung. Điều này có thể gây sảy thai hoặc sinh non. Bạn tuyệt đối không uống trà hay cao ích mẫu khi mang thai.

Rong kinh chưa rõ nguyên nhân cũng không nên dùng. Nếu ra máu nhiều bất thường, đừng tự ý uống. Nó có thể làm tình trạng chảy máu trầm trọng thêm. Cần tìm ra nguyên nhân cụ thể trước.

Người huyết áp thấp cũng nên thận trọng. Ích mẫu có thể làm hạ huyết áp nhẹ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn có bệnh lý nền.

Tương tác thuốc cần lưu ý

Ích mẫu có thể phản ứng với một số thuốc tây. Tương tác nguy hiểm nhất là với thuốc chống đông máu. Ví dụ như warfarin hoặc aspirin. Nó có tác dụng hoạt huyết và chống kết tập tiểu cầu.

Khi dùng chung với thuốc chống đông, nguy cơ chảy máu tăng cao. Bạn có thể bị bầm tím hoặc xuất huyết nội. Nếu đang uống thuốc trị bệnh tim mạch, hãy báo với bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý phối hợp hai loại này.

Khi nào phải đi khám?

Nhiều chị em dùng ích mẫu nhưng bệnh không thuyên giảm. Thậm chí có trường hợp tự điều trị dẫn đến biến chứng. Một bệnh nhân sáu mươi tuổi uống ích mẫu ba tuần không thấy kinh lại. Bác sĩ khám mới biết là có khối u. Việc tự ý dùng thảo dược che lấp triệu chứng rất nguy hiểm.

• Chậm kinh kéo dài kèm đau bụng dưới dữ dội.
• Rong kinh liên tục nhiều ngày gây mệt mỏi và hoa mắt.
• Ra máu bất thường khi đã mãn kinh khá lâu.
• Dùng ích mẫu một thời gian nhưng kinh nguyệt vẫn không đều.

Mua và bảo quản ích mẫu đúng cách

Bạn có thể mua ích mẫu ở các nhà thuốc đông y. Nên chọn nơi có uy tín và dược liệu sạch sẽ. Ích mẫu khô cần bảo quản nơi khô ráo. Bạn phải đóng kín để tránh nấm mốc và mối mọt.

Nếu mua dạng cao hay sản phẩm đóng gói, hãy chú ý hạn dùng. Nhiều nhà thuốc hiện đại quản lý hạn sử dụng rất tốt. Họ dùng các phần mềm từ MONA Software để theo dõi. Nhờ đó chất lượng sản phẩm luôn được đảm bảo an toàn.

Dù mua ở đâu cũng nên kiểm tra kỹ bao bì. Không dùng khi thấy dược liệu có mùi ẩm mốc. Hoặc khi cao có dấu hiệu bị hỏng. Sản phẩm chứa ích mẫu thuộc nhóm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ. Xin lưu ý sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Đọc thêm:

• Dược liệu
• Sâm tố nữ: tác dụng thật và ai không nên dùng
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Uống ích mẫu khi đang hành kinh có sao không?

Bạn không nên uống khi đang hành kinh. Nó làm tăng lưu lượng máu lưu thông. Điều này có thể gây rong kinh hoặc làm mất máu nhiều. Nên ngừng uống khi bắt đầu chu kỳ.

Ích mẫu có giúp dễ thụ thai không?

Chưa có bằng chứng khoa học khẳng định điều này. Nó chỉ hỗ trợ điều hòa chu kỳ kinh nguyệt. Nếu bạn khó có thai thì cần đi khám chuyên khoa sản. Đừng tự ý uống các loại thuốc không rõ nguồn gốc.

Dùng ích mẫu chung với ngải cứu được không?

Dân gian thường kết hợp hai vị này để điều kinh. Tuy nhiên cả hai đều có tính hoạt huyết khá mạnh. Bạn nên hỏi ý kiến thầy thuốc để có liều lượng phù hợp. Không nên tự ý pha trộn tại nhà.