Cà độc dược: vị thuốc độc, tuyệt đối không tự dùng

Chào bạn. Hôm nay mình sẽ chia sẻ về một loại cây rất đặc biệt. Đó là cây cà độc dược. Cây này thường mọc hoang ở nhiều nơi. Tuy nhiên nó lại mang độc tính rất cao. Nhiều trường hợp ngộ độc đã xảy ra. Lý do thường là hái nhầm để ăn. Hoặc do người dân tự ý dùng làm thuốc. Trong bài viết này, mình sẽ giúp bạn nhận biết cây này. Đồng thời chúng ta sẽ hiểu rõ vì sao tuyệt đối không được tự ý sử dụng.

Việc phân biệt các loại cây mọc dại là vô cùng quan trọng. Đôi khi, một loài cây có vẻ ngoài bình thường lại ẩn chứa nguy hiểm. Mình đã từng gặp nhiều khách hàng hỏi về các bài thuốc dân gian. Đa số đều truyền miệng mà thiếu cơ sở khoa học. Những loại dược liệu có độc tính cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Bạn không thể sử dụng chúng như các loại rau ăn hàng ngày. Chúng ta cùng đi vào chi tiết để trang bị thêm kiến thức nhé.

Mình mong rằng thông tin này sẽ giúp ích cho bạn. Đặc biệt là những người sống gần khu vực đồi núi. Hoặc những gia đình có bãi cỏ rộng sau nhà. Việc giáo dục trẻ nhỏ nhận biết cây độc cũng rất cấp thiết. Đã có nhiều bài học đau lòng do sự thiếu hiểu biết. Mình sẽ cố gắng trình bày dễ hiểu nhất. Để bạn có thể áp dụng ngay vào thực tế.

Cà độc dược là gì?

Cây này có tên khoa học là Datura metel. Thuộc họ Cà. Dân gian còn gọi là mạn đà la. Cây thân thảo, cao khoảng một đến hai mét. Thân cây có màu xanh hoặc tím nhạt. Nó có nhiều phân nhánh nhỏ. Lá cây mọc so le nhau. Phiến lá hình trứng, đầu lá nhọn. Mép lá có răng cưa lượn sóng không đều. Cả hai mặt lá đều có lông mềm. Gân lá nổi rõ ở mặt dưới.

Hoa có hình phễu dài. Kích thước hoa khá lớn. Màu hoa thường là trắng hoặc tím nhạt. Hoa thường mọc đơn độc ở kẽ lá. Mùi của hoa hơi hăng, khó ngửi. Quả có hình cầu. Bên ngoài vỏ quả có nhiều gai nhọn. Gai mọc đều khắp bề mặt quả. Khi chín, quả nứt ra thành bốn mảnh. Bên trong có nhiều hạt nhỏ màu nâu đen. Hạt có hình thận dẹt. Đây là đặc điểm dễ nhận biết nhất của cây.

Toàn thân cây đều chứa chất độc. Bộ phận dùng chủ yếu trong y học là lá và hoa. Đôi khi dùng hạt. Hoạt chất chính của cây là các alkaloid. Trong đó có scopolamine và hyoscyamine. Đây là những chất có tác động cực mạnh lên hệ thần kinh. Hàm lượng độc chất có thể thay đổi. Tùy thuộc vào mùa vụ và điều kiện đất đai. Vì thế việc định lượng rất khó khăn. Đó là lý do tự dùng cây tươi rất nguy hiểm.

Nếu so sánh với một số thảo dược an toàn khác như sâm tố nữ, vị thuốc này khác biệt hoàn toàn. Nó không dùng để tẩm bổ. Nó chỉ được dùng để trị các triệu chứng cụ thể. Và phải có sự can thiệp của người có chuyên môn. Việc nhầm lẫn cây này với các loại cây khác cũng rất phổ biến. Đặc biệt là ở những vùng nông thôn. Nhiều người nhầm lá của nó với lá các loại rau ăn.

Các phần của cây nếu phơi khô vẫn giữ nguyên độc tính. Nước sắc từ lá hay hoa đều có nguy cơ gây tử vong. Đặc biệt, hạt của cây chứa lượng độc chất rất cao. Trẻ nhỏ thường bị thu hút bởi hình dáng quả. Khi quả nứt ra, hạt rơi xuống đất và nảy mầm. Vòng đời của nó tiếp diễn rất mạnh mẽ. Sức sống của loài cây này là điều đáng nể. Nhưng nó cũng là mối lo ngại lớn về an toàn y tế.

Dân gian và y học cổ truyền dùng thế nào?

Theo y học cổ truyền, vị thuốc này có vị cay. Tính ôn và có độc. Nó quy vào kinh phế. Tác dụng chính là bình suyễn, giảm ho, chống co giật. Ngày xưa, các thầy thuốc dùng nó để giảm đau. Dùng trong các chứng ho suyễn, phong thấp đau nhức. Người ta thường thái nhỏ lá, cuộn lại như điếu thuốc để hút. Nhưng cách làm này hiện nay không còn được khuyến khích. Liều lượng rất khó kiểm soát. Ranh giới giữa liều chữa bệnh và liều độc rất mong manh.

Nhiều y thư cổ cũng ghi nhận độc tính của cây. Người xưa dùng nó để chế ra thuốc gây mê. Thuốc này dùng trong các ca phẫu thuật nhỏ. Tuy nhiên rủi ro luôn chực chờ. Chỉ cần quá liều một chút là người bệnh có thể tử vong. Vì thế, vị thuốc này luôn được xếp vào loại có độc tính cao. Các thầy thuốc phải tuân thủ nghiêm ngặt cách bào chế. Việc giảm độc tính trước khi dùng là bắt buộc.

Hiện nay, một số người vẫn giữ thói quen tự hái thuốc. Họ ngâm rượu lá hoặc rễ cây để xoa bóp. Xoa bóp bên ngoài để giảm đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, việc này cũng mang lại rủi ro. Độc chất có thể thấm qua da. Nhất là khi da có vết thương hở. Do đó, việc tự ý bào chế dưới mọi hình thức đều không an toàn.

Cảnh báo: Độc tính của Datura metel rất mạnh. Tuyệt đối không tự hái lá, hoa hoặc hạt để nấu nước uống hay ăn. Chỉ một lượng nhỏ cũng đủ gây ngộ độc nặng và đe dọa tính mạng.

Những sai lầm phổ biến thường xuất phát từ sự chủ quan. Nhiều người nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên là vô hại. Họ tin rằng thuốc nam dùng bao nhiêu cũng không sao. Đây là một quan niệm sai lầm chết người. Các bệnh viện lớn đã tiếp nhận không ít ca ngộ độc. Hầu hết bệnh nhân đều thừa nhận do nghe lời khuyên thiếu cơ sở. Có người còn giã nát lá đắp lên vết thương. Hậu quả là vết thương hoại tử và cơ thể nhiễm độc.

Nghiên cứu hiện đại nói gì về cà độc dược?

Nghiên cứu hiện đại tập trung vào các alkaloid trong cây. Các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh tác dụng của scopolamine. Chất này có khả năng chống co thắt cơ trơn. Nó làm giảm tiết dịch vị và dịch ruột. Dữ liệu từ các nghiên cứu invitro và invivo cho thấy rõ điều này. Scopolamine cũng được dùng để chống say tàu xe. Miếng dán chống say xe là một ứng dụng phổ biến. Tuy nhiên, các ứng dụng này đều dùng dạng bào chế chuẩn. Nghĩa là hàm lượng hoạt chất được đo lường chính xác.

Các báo cáo về ca ngộ độc kháng cholinergic do cây này rất nhiều. Triệu chứng ngộ độc do scopolamine và hyoscyamine rất điển hình. Bao gồm giãn đồng tử, da đỏ bừng, khô miệng. Người bệnh có thể bị ảo giác, nhịp tim nhanh. Thậm chí co giật và hôn mê. Mức bằng chứng từ các báo cáo ca bệnh cho thấy nguy cơ ngộ độc rất cao. Nhiều ca phải cấp cứu hồi sức tích cực mới qua khỏi.

Một nghiên cứu từ nguồn NCBI Bookshelf đã chỉ rõ về ngộ độc kháng cholinergic. Độc tố gắn vào thụ thể muscarinic trong cơ thể. Chúng ngăn chặn hoạt động của acetylcholine. Từ đó làm tê liệt hệ thần kinh đối giao cảm. Điều này giải thích tại sao mọi tuyến tiết dịch bị khô lại. Nhịp tim tăng vọt do mất sự kìm hãm. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân.

Tổ chức Y tế Thế giới trong cuốn WHO monographs on selected medicinal plants cũng nhấn mạnh. Các loài Datura đều chứa alkaloid độc. Việc tiêu thụ bất kỳ phần nào của cây tươi đều nguy hiểm. Không có đủ bằng chứng lâm sàng ủng hộ việc dùng cây thô. Mọi ứng dụng y khoa đều phải chiết xuất tinh khiết. Do đó, y học hiện đại không sử dụng cây này dưới dạng thô sơ.

Các nhà khoa học cũng cảnh báo về sự lây nhiễm chéo. Khi thu hái các loại thảo dược khác mọc gần đó. Đôi khi lẫn lộn cành lá của loài cây độc này. Quy trình kiểm tra chất lượng ở nhà máy dược là bước lọc cuối cùng. Dược liệu trước khi vào sản xuất phải qua thiết bị phân tích hiện đại. Để loại bỏ hoàn toàn các tạp chất và cây độc. Việc quản lý chất lượng này tốn kém nhưng cực kỳ cần thiết.

Cách dùng thường gặp trong tài liệu y khoa

Hiện tại, việc dùng cây tươi không được khuyến cáo. Trong dược điển, lá hoặc hoa được dùng dưới dạng bột hoặc cao lỏng. Liều thường gặp trong tài liệu cũ là rất nhỏ. Chỉ khoảng 0,1 đến 0,2 gram mỗi ngày. Việc sử dụng phải có đơn của bác sĩ. Bác sĩ sẽ theo dõi sát các tác dụng phụ. Bạn không thể tự áng chừng liều lượng tại nhà. Một nhúm nhỏ cũng có thể vượt quá liều an toàn gấp chục lần.

Chiết xuất từ cây này được dùng trong công nghiệp dược. Người ta tinh chế ra thuốc trị co thắt dạ dày ruột. Các thuốc này giúp giảm đau do cơn đau quặn ruột. Hoặc thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử. Dùng để bác sĩ soi đáy mắt khi khám bệnh. Dùng những loại thuốc chuẩn hóa này an toàn hơn nhiều. Bởi vì hàm lượng đã được kiểm định nghiêm ngặt. Thuốc cũng có hạn dùng và nguồn gốc rõ ràng.

Trong các trường hợp cần thiết, bác sĩ chuyên khoa mới kê đơn. Quá trình theo dõi bệnh nhân diễn ra liên tục. Nếu có dấu hiệu quá liều, bác sĩ sẽ ngưng thuốc ngay. Tại nhà, bạn không có các phương tiện cấp cứu. Vì vậy, tuyệt đối tuân thủ chỉ định, không tự ý tăng liều. Nếu dùng thuốc nhỏ mắt giãn đồng tử, bạn sẽ bị chói mắt tạm thời. Cần tránh lái xe sau khi nhỏ thuốc.

Hơn nữa, các thuốc này thường được bán theo đơn. Bạn không thể tự ra nhà thuốc mua mà không có chỉ định. Dược sĩ sẽ tư vấn cẩn thận về tác dụng phụ. Bạn cần ghi nhớ và tuân thủ chặt chẽ. Sự phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ và người bệnh giúp điều trị an toàn. Không một cá nhân nào nên tự làm bác sĩ cho chính mình với loài cây này.

Ai không nên dùng

Dưới đây là những đối tượng tuyệt đối không được dùng:

• Trẻ em: Cơ thể trẻ rất nhạy cảm với độc tính. Trẻ dễ bị ngộ độc nặng dù chỉ lỡ ăn một lượng rất nhỏ. Khả năng lọc chất độc của gan thận chưa hoàn thiện.
• Phụ nữ có thai: Độc chất có thể đi qua nhau thai. Chúng tác động xấu đến thai nhi. Gây sảy thai hoặc dị tật. Nguy cơ thai chết lưu là hiện hữu.
• Phụ nữ đang cho con bú: Các alkaloid bài tiết qua sữa mẹ. Đứa trẻ bú vào sẽ bị ngộ độc kháng cholinergic ngay. Dẫn đến li bì, sốt cao.
• Người bệnh tăng nhãn áp (glocom). Thuốc làm giãn đồng tử, tăng áp lực trong mắt. Gây đau đớn và mù lòa nhanh chóng.
• Người bị phì đại tuyến tiền liệt. Thuốc có thể gây bí tiểu cấp. Bệnh nhân không thể đi tiểu được. Bàng quang căng tức đau đớn.
• Người có nhịp tim nhanh. Hoặc người bị bệnh tim mạch nghiêm trọng. Thuốc làm nhịp tim tăng thêm, rất nguy hiểm. Có thể gây suy tim hoặc nhồi máu.
• Người đang bị sốt cao. Vì thuốc làm giảm tiết mồ hôi. Cơ thể không thể tỏa nhiệt ra ngoài. Sẽ làm tăng thân nhiệt lên mức nguy kịch.

Tương tác thuốc

Các hoạt chất trong cây này tương tác với rất nhiều thuốc. Đặc biệt là các thuốc tây có tác dụng kháng cholinergic khác. Ví dụ như thuốc chống dị ứng thế hệ cũ. Thuốc chống trầm cảm ba vòng. Khi dùng chung, tác dụng độc tính sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Bệnh nhân sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái mê sảng, co giật. Bạn phải liệt kê đầy đủ thuốc đang uống cho bác sĩ.

Nó cũng làm chậm sự hấp thu của nhiều loại thuốc khác. Do tác dụng làm giảm nhu động dạ dày ruột. Dạ dày rỗng chậm hơn bình thường. Điều này làm thay đổi thời gian phát huy tác dụng của các thuốc dùng kèm. Có thể gây quá liều chậm của thuốc khác. Vì vậy, bác sĩ cần xem xét cẩn thận tất cả thuốc bệnh nhân đang dùng. Trước khi quyết định kê đơn bất kỳ thuốc nào có nhóm chất này.

Ngoài ra, tránh kết hợp với các loại thuốc an thần. Hoặc các đồ uống có cồn. Cồn làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương. Khiến tình trạng ngộ độc diễn biến phức tạp hơn. Việc giải độc sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Đã có trường hợp bệnh nhân tử vong do kết hợp rượu ngâm và thuốc tây. Chúng ta phải thật thận trọng với sức khỏe.

Khi nào phải đi khám

Nếu bạn hoặc người nhà lỡ ăn phải cây này, hãy cảnh giác. Cần phát hiện sớm các dấu hiệu ngộ độc. Không được chờ đợi thêm một phút giây nào.

• Mắt mờ, đồng tử giãn to, rất sợ ánh sáng chói.
• Da nóng đỏ, khô khan, hoàn toàn không đổ mồ hôi.
• Nhịp tim đập rất nhanh, cảm giác hồi hộp, khó thở nhẹ.
• Tinh thần kích động, nói nhảm, có ảo giác, mất nhận thức.

Gặp các dấu hiệu trên, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. Cấp cứu ngộ độc rất khẩn trương. Cầm theo nhánh cây hoặc quả đã ăn nhầm. Điều này giúp bác sĩ xác định nguyên nhân nhanh hơn. Tại bệnh viện, bác sĩ có thể rửa dạ dày. Hoặc sử dụng các thuốc giải độc đặc hiệu như physostigmine. Đây là lúc từng phút đều quý giá.

Bên cạnh đó, nếu trẻ nhỏ đang chơi ngoài vườn mà đột nhiên quấy khóc. Kèm theo da đỏ bừng, mắt nhìn vô hồn. Bạn hãy lập tức kiểm tra quanh khu vực chơi có loài cây này không. Rất có thể bé đã cho hoa hoặc quả vào miệng. Sự nhanh trí của cha mẹ đóng vai trò quyết định. Đừng chủ quan nghĩ rằng bé chỉ bị sốt thông thường.

Mua và bảo quản

Thực tế, bạn không nên tự tìm mua vị thuốc này. Tại các nhà thuốc, cây thuốc khô được quản lý rất chặt chẽ. Nó thuộc danh mục thuốc độc. Nhà thuốc uy tín luôn có hệ thống kiểm soát nhập xuất rõ ràng. Thậm chí, nhiều nơi thuê đội ngũ SEO cho website nhà thuốc để đăng tải các thông tin cảnh báo ngộ độc này đến cộng đồng. Mục tiêu không phải là bán loại dược liệu này.

Việc cảnh báo đúng cách giúp giảm thiểu rủi ro cho người dân. Nếu bắt buộc phải lưu trữ thuốc theo chỉ định, bạn phải cẩn thận. Phải để thuốc ở nơi khô ráo. Tránh nấm mốc làm biến đổi dược tính. Phải để trong hộp kín, có nhãn ghi rõ chữ thuốc độc. Tuyệt đối để xa tầm tay trẻ em và thú cưng. Không để chung với các loại trà hay thuốc bổ khác. Tránh sự nhầm lẫn vô ý gây hậu quả nghiêm trọng.

Một điểm cần lưu ý thêm là về xử lý rác thải. Nếu bạn nhổ bỏ cây này trong vườn, đừng vứt bừa bãi. Nhất là không đốt chung với các loại rác khác. Khói đốt từ lá và cành cũng có thể gây ngộ độc đường hô hấp. Hãy bọc kỹ và vứt vào thùng rác tiêu chuẩn. Hoặc chôn sâu xuống đất để phân hủy an toàn.

Đọc thêm:

• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Trồng cây này làm cảnh có sao không?

Mình khuyên bạn không nên trồng loại cây này trong sân nhà. Hoa của nó khá đẹp. Nhưng trẻ em hoặc vật nuôi có thể vô tình hái chơi. Hoặc lỡ ăn phải quả và hạt. Nguy cơ ngộ độc là rất lớn. Nên chọn những loại cây an toàn hơn. Việc bảo vệ gia đình luôn là ưu tiên đứng đầu danh sách.

Nếu lỡ ăn phải hạt, uống nhiều nước có giải độc được không?

Việc uống nước không thể giải độc hoàn toàn. Nó không loại bỏ được độc tố đã ngấm vào máu. Bạn có thể kích thích gây nôn nếu người bệnh còn hoàn toàn tỉnh táo. Sau đó phải đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Không được chủ quan chờ xem có triệu chứng hay không. Thời gian cấp cứu càng sớm càng tốt.

Các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa thành phần này không?

Các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe thông thường không chứa thành phần này. Vì đây là một vị thuốc độc được quản lý nghiêm ngặt. Nhớ lưu ý rằng thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Bạn có thể yên tâm sử dụng các sản phẩm từ dược liệu an toàn. Hãy luôn đọc kỹ nhãn mác trước khi sử dụng bất cứ sản phẩm nào.