Cây đinh lăng: Tác dụng thật, cách dùng và ai nên tránh

Chào bạn, mình là Thạc sĩ Dược học Trần Quốc Bảo. Trong thời gian tư vấn y khoa, mình thấy rất nhiều người tìm mua cây đinh lăng. Khách thường dùng rễ cây này để bồi bổ sức khỏe. Dược liệu này rất gần gũi và dễ trồng trong dân gian. Người ta còn hay ví nó như nhân sâm của người nghèo. Tuy nhiên, việc sử dụng nó sao cho đúng thì không phải ai cũng nắm rõ. Bài viết hôm nay, ban biên tập và mình sẽ chia sẻ chi tiết về loại cây này. Chúng ta cùng tìm hiểu xem cây đinh lăng có tác dụng gì. Hãy xem dùng sao cho an toàn và ai tuyệt đối cần tránh xa nhé.

Cây đinh lăng là gì?

Tên khoa học và đặc điểm

Cây đinh lăng là một loại cây bụi nhỏ, rất quen thuộc ở nước ta. Tên khoa học của nó là Polyscias fruticosa. Cây này thuộc họ Nhân sâm. Phần được dùng làm thuốc chủ yếu là lá và rễ. Lá thường được hái để ăn kèm như một loại rau gia vị trong bữa ăn hàng ngày. Bạn có thể thái nhỏ lá để trộn gỏi hoặc đem luộc ăn. Rễ cây thì thường được thu hoạch, rửa sạch và phơi khô. Sau đó người ta sắc lấy nước hoặc ngâm rượu. Đây là bộ phận chứa nhiều hoạt chất quý giá nhất của cây. Ngoài ra, phần thân cây thỉnh thoảng cũng được thái mỏng để đun nước tắm.

Phân biệt đinh lăng lá nhỏ

Dân gian thường chuộng dùng loại đinh lăng lá nhỏ. Lá của loại cây này xẻ lông chim rất mịn và đẹp mắt. Đây là loại được nhiều tài liệu y học cổ truyền ghi nhận có dược tính hợp lý nhất. Bạn cần phân biệt đinh lăng lá nhỏ với các loại khác. Ví dụ như đinh lăng lá to, đinh lăng đĩa hay đinh lăng viền bạc. Chúng thường được trồng làm cây cảnh nhiều hơn là làm thuốc. Các loại này ít được nghiên cứu và rất hiếm khi được dùng làm thuốc. Khi mua rễ, bạn nên hỏi rõ nguồn gốc để chọn đúng loại lá nhỏ. Như vậy thì hiệu quả sử dụng mới được đảm bảo.

Tác dụng của cây đinh lăng theo dân gian

Trong y học cổ truyền, rễ cây đinh lăng có vị ngọt, hơi đắng, tính mát. Nó có tác dụng thông huyết mạch, bồi bổ khí huyết, tăng cường sinh lực. Dân gian thường sắc rễ uống để bồi bổ cơ thể khi mệt mỏi hay ốm dậy. Nhiều người còn truyền tai nhau dùng rễ đinh lăng để giúp lợi sữa. Bài thuốc này rất phổ biến cho những phụ nữ thiếu sữa sau sinh. Mình từng gặp một người bệnh mua rễ đinh lăng sắc uống để cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế nhanh hay chậm còn tuỳ thuộc cơ địa mỗi người. Bạn không nên nóng vội khi dùng các dược liệu tự nhiên.

Nghiên cứu hiện đại nói gì về đinh lăng?

Hoạt chất chính

Nhiều phân tích hiện đại cho thấy đinh lăng chứa nhiều hoạt chất rất có giá trị. Quan trọng nhất là các saponin triterpen. Đây là nhóm hợp chất tạo nên danh tiếng cho các loài thực vật thuộc họ Nhân sâm. Saponin có thể giúp cơ thể tăng sức đề kháng và chống mệt mỏi. Rễ đinh lăng cũng chứa nhiều loại axit amin thiết yếu cho cơ thể. Trong đó có lysin, cystein và methionin. Lá đinh lăng cũng giàu vitamin B1, vitamin C và các chất chống oxy hoá. Sự kết hợp này mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.

Mức độ bằng chứng

Cho đến nay, phần lớn bằng chứng về cây đinh lăng chủ yếu dựa trên ống nghiệm và thử nghiệm trên động vật. Các nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất đinh lăng giúp tăng cường sức chịu đựng. Nó làm tăng đáng kể khả năng bơi lội của những con chuột thí nghiệm. Nó có tác dụng hỗ trợ giảm căng thẳng thần kinh và giảm mệt mỏi. Tuy nhiên, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ lớn trên người để xác nhận đầy đủ các tác dụng này. Do đó, bạn không nên coi đinh lăng là một loại thuốc để điều trị bệnh tật. Bạn chỉ nên xem nó như một biện pháp hỗ trợ nâng cao thể trạng.

Cách dùng và liều dùng thường gặp

Dược liệu này thường được dùng phổ biến nhất dưới dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu. Theo cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, liều thường gặp là từ 1 đến 6 gram rễ khô mỗi ngày. Bạn có thể sắc rễ đinh lăng lấy nước để uống trong ngày. Nước sắc đinh lăng có vị hơi ngọt nhạt, mùi thơm, khá dễ uống. Nếu dùng lá tươi, bạn có thể dùng từ 50 đến 100 gram. Lá tươi đem luộc ăn hoặc hãm như hãm nước chè tươi. Khi dùng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ chứa chiết xuất đinh lăng, bạn cần nhớ rõ. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Bạn cần tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất.

Liều rễ ngâm rượu

Nhiều người, đặc biệt là nam giới, rất thích dùng rễ đinh lăng ngâm rượu. Bạn có thể dùng phần rễ tươi hoặc rễ đã phơi khô. Tỷ lệ thông thường là 1 kg rễ khô ngâm với khoảng 10 lít rượu gạo 40 độ. Thời gian ngâm khoảng 3 tháng là có thể mang ra sử dụng được. Mỗi ngày, bạn chỉ nên uống khoảng 20 ml đến 30 ml rượu ngâm. Bạn nên uống rượu đinh lăng trong các bữa ăn cơm. Nếu bạn uống quá nhiều rượu, bạn không những không khỏe lên mà còn tự rước thêm bệnh vào thân. Lạm dụng rượu ngâm có thể gây hại cho gan và hệ thần kinh.

Ai không nên dùng cây đinh lăng?

Dù là dược liệu quen thuộc, đinh lăng không dành cho tất cả mọi người. Dưới đây là những nhóm đối tượng nên tránh sử dụng để đảm bảo an toàn.

• Phụ nữ có thai: Các hoạt chất trong rễ đinh lăng có thể gây co bóp tử cung. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không được dùng dược liệu này. Nếu dùng có thể làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.
• Người bị rối loạn tiêu hoá: Những người có tỳ vị hư hàn, hay bị đau bụng, tiêu chảy mạn tính nên hạn chế dùng đinh lăng. Dùng nhiều có thể làm tình trạng tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn.
• Trẻ em dưới 12 tuổi: Không tự ý sắc rễ đinh lăng cho trẻ nhỏ uống khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi. Cơ thể trẻ nhỏ nhạy cảm, dễ gặp tác dụng phụ.

Một số bài thuốc dân gian từ đinh lăng

Đinh lăng có thể dùng riêng lẻ. Dược liệu này cũng thường được phối hợp trong nhiều bài thuốc. Dưới đây là vài bài thuốc phổ biến mà dân gian thường dùng.

Bài thuốc hỗ trợ mệt mỏi, suy nhược

Người mới ốm dậy cơ thể thường rất yếu, ăn ngủ kém. Bạn có thể dùng rễ đinh lăng khô khoảng 5 gram. Bạn đem sắc với nửa lít nước, đun sôi nhỏ lửa. Bạn đun cho đến khi cạn còn khoảng một nửa lượng nước ban đầu. Chia nước sắc thành hai lần uống trong ngày. Nước sắc này giúp bồi bổ khí huyết, kích thích tiêu hoá khá tốt.

Bài thuốc hỗ trợ tắc tia sữa

Phụ nữ sau sinh nếu bị tắc tia sữa có thể dùng rễ đinh lăng. Dùng khoảng 30 gram rễ đinh lăng khô sắc với 500 ml nước. Đun cạn còn khoảng 250 ml, uống khi nước còn ấm. Cách này được nhiều bà mẹ bỉm sữa chia sẻ lại là mang đến hiệu quả rất tốt. Tuy nhiên, nếu bạn bị tắc sữa kèm theo sốt cao, ngực sưng đỏ, bạn cần đi khám bác sĩ ngay. Đó có thể là dấu hiệu của viêm áp xe vú.

Bài thuốc đắp lá đinh lăng giảm đau nhức

Khi bị sưng đau khớp nhẹ, nhiều người dùng lá đinh lăng tươi. Họ hái một nắm lá, rửa thật sạch rồi giã nát. Sau đó, họ đắp phần bã lá này lên chỗ khớp bị đau nhức. Cách này dựa trên kinh nghiệm dân gian, giúp giảm đau tạm thời. Tuy nhiên, nếu khớp sưng nóng tấy đỏ, bạn không nên tự đắp lá. Việc đắp lá sai cách có thể gây nhiễm trùng da rất nguy hiểm. Bạn nên đến bệnh viện để được thăm khám và chẩn đoán đúng bệnh.

Tương tác thuốc và lưu ý khi dùng

Bạn không nên dùng cây đinh lăng liên tục trong thời gian dài. Dùng liều cao có thể gây ra hiện tượng mệt mỏi, tim đập nhanh và cảm giác hoa mắt chóng mặt.

Lý do là rễ đinh lăng chứa hàm lượng lớn saponin. Hợp chất này nếu dùng ở nồng độ cao có thể gây hiện tượng phá vỡ hồng cầu. Điều này dẫn đến tình trạng say thuốc, uể oải và làm rối loạn nhịp tim. Nếu bạn đang phải uống thuốc điều trị các bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, hãy cẩn trọng. Không tự ý uống chung đinh lăng với các loại thuốc tây mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Đinh lăng có thể làm giảm tác dụng của thuốc hoặc làm tăng nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ. Bạn nên giãn cách thời gian uống đinh lăng và thuốc tây khoảng hai tiếng.

Khi nào phải đi khám?

Đôi khi, việc tự dùng các loại thảo dược tự nhiên có thể gây ra những phản ứng dị ứng không lường trước. Bạn cần dừng uống nước sắc đinh lăng và theo dõi cơ thể ngay lập tức.

• Thấy cơ thể bủn rủn, hoa mắt, chóng mặt, có buồn nôn sau khi uống.
• Nhịp tim đập nhanh bất thường, có cảm giác đánh trống ngực liên tục.
• Có biểu hiện dị ứng, nổi mẩn ngứa, phát ban, mề đay trên da.
• Tình trạng mệt mỏi không giảm bớt mà có dấu hiệu ngày càng nghiêm trọng hơn.

Mua và bảo quản đinh lăng

Bạn có thể tìm mua rễ đinh lăng khô tại các phòng khám y học cổ truyền. Hãy chọn những nhà thuốc thật sự uy tín để tránh mua nhầm rễ cây dại. Rễ đinh lăng rất dễ bị mọt và mốc nếu không được bảo quản đúng cách. Bạn nên để dược liệu này trong hũ thuỷ tinh đậy kín nắp. Bạn nhớ cất ở nơi khô ráo, thoáng mát, xa khu vực ẩm ướt. Bạn cần tránh để ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào bình. Thỉnh thoảng, bạn nên mang rễ ra phơi lại dưới nắng to để phòng chống nấm mốc. Tại nhà thuốc, mình thường thấy các nơi uy tín dùng phần mềm quản lý hạn dùng. Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp dược sĩ kiểm soát dược liệu tốt hơn. Hiện nay có nhiều đơn vị thiết kế web và phần mềm như MONA Media hỗ trợ khá tốt các giải pháp này. Sự quản lý chặt chẽ giúp dược liệu tới tay người dùng luôn đạt chất lượng cao.

Bảng tóm tắt thông tin cây đinh lăng

Dưới đây là một số thông tin cơ bản về đinh lăng để bạn dễ dàng ghi nhớ.

Thông tin	Mô tả chi tiết
Tên khoa học	Polyscias fruticosa
Bộ phận dùng	Chủ yếu là rễ và lá của cây đinh lăng lá nhỏ.
Hoạt chất chính	Saponin triterpen, các vitamin và nhiều axit amin.
Công dụng chính	Bồi bổ cơ thể, thông huyết mạch, hỗ trợ giảm mệt mỏi.
Đối tượng kiêng kỵ	Phụ nữ mang thai, người tiêu chảy mạn tính, trẻ nhỏ.

Đọc thêm:

• Dược liệu
• Sâm tố nữ: tác dụng thật và ai không nên dùng
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Uống nước lá đinh lăng hàng ngày thay nước lọc có tốt không?

Chào bạn, bạn có thể uống nước sắc lá đinh lăng tươi. Nhưng bạn không nên uống liên tục hàng ngày để thay cho nước lọc. Hãy uống ngắt quãng, dùng khoảng một tuần rồi nghỉ vài ngày. Việc này giúp cơ thể không bị tích tụ quá nhiều saponin.

Trẻ em đổ mồ hôi trộm có nên nằm gối đinh lăng không?

Chào bạn, nằm gối nhồi lá đinh lăng là một kinh nghiệm dân gian truyền lại. Mùi thơm nhẹ của lá có thể giúp bé thư giãn và ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, bạn cần phơi lá thật khô ròn. Bạn cũng phải vệ sinh vỏ gối thường xuyên. Điều này để tránh nấm mốc phát triển gây viêm đường hô hấp cho bé.

Đang uống thuốc giảm huyết áp có dùng được rễ đinh lăng không?

Chào bạn, rễ đinh lăng có thể tương tác với một số loại thuốc tim mạch. Nếu bạn đang điều trị bệnh cao huyết áp, bạn nên mang đơn thuốc đến bệnh viện. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trực tiếp trước khi dùng thêm bất kỳ loại dược liệu nào nhé.