Tác dụng phụ của corticoid khi dùng dài ngày và cách phòng

Nhiều người gọi corticoid là một loại thuốc rất mạnh vì khả năng giảm viêm và cắt cơn đau cực nhanh. Tuy nhiên, việc lạm dụng loại thuốc này mang lại những rủi ro rất lớn cho sức khoẻ. Trong bài viết này, mình sẽ nói rõ về tác dụng phụ của corticoid. Bạn sẽ biết cách nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường để xử lý kịp thời và an toàn.

Corticoid là thuốc gì

Corticoid là một nhóm thuốc có tác dụng chống viêm và ức chế miễn dịch rất mạnh. Các loại phổ biến bạn hay thấy ở nhà thuốc bao gồm prednisolon, dexamethason hoặc methylprednisolon. Thuốc thường được bác sĩ kê đơn cho các bệnh như hen suyễn, viêm khớp dạng thấp hoặc dị ứng nặng.

Ở liều thấp và dùng ngắn ngày, thuốc khá an toàn cho người bệnh. Nhưng khi bạn dùng kéo dài, thuốc có thể gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Đặc biệt, tình trạng thuốc đông y trộn corticoid đang diễn ra rất phổ biến ở nước ta. Nhiều người uống các viên hoàn tễ chữa đau khớp và thấy đỡ ngay. Đó thường là do tác dụng giảm đau của corticoid bị trộn trái phép vào thuốc.

Tác dụng phụ của corticoid khi dùng dài ngày

Dùng corticoid kéo dài trên hai tuần có thể gây ra nhiều thay đổi trong cơ thể. Dưới đây là những tác dụng phụ của corticoid thường gặp nhất mà bạn cần lưu ý để bảo vệ bản thân.

Hội chứng Cushing và thay đổi ngoại hình

Dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là hội chứng Cushing. Mặt bạn có thể tròn xoe như mặt trăng chỉ sau một thời gian dùng. Mỡ tích tụ nhiều ở vùng cổ, gáy và bụng. Trong khi đó, tay chân lại teo nhỏ và yếu đi trông thấy. Da trở nên mỏng, dễ bầm tím và xuất hiện các vết rạn màu đỏ tím ở bụng hoặc đùi.

Nếu bạn thấy mặt bỗng nhiên sưng tròn sau một đợt uống thuốc trị đau khớp, hãy nghi ngờ thuốc đó có trộn corticoid. Bạn cần mang thuốc đến bệnh viện để bác sĩ kiểm tra ngay lập tức.

Loãng xương và nguy cơ gãy xương

Corticoid làm giảm hấp thu canxi ở ruột và tăng đào thải canxi qua thận. Điều này dẫn đến tình trạng mất xương nhanh chóng. Tác dụng phụ của corticoid trên xương có thể xảy ra ngay trong vài tháng đầu tiên dùng thuốc. Nguy cơ gãy xương cột sống, xương sườn và xương đùi tăng cao, nhất là ở người cao tuổi.

Tăng đường huyết và nguy cơ tiểu đường

Thuốc kích thích gan sản xuất nhiều glucose và làm giảm độ nhạy của insulin. Do đó, đường huyết của bạn sẽ tăng lên so với mức bình thường. Những người đã mắc tiểu đường sẽ thấy đường huyết rất khó kiểm soát. Người chưa mắc bệnh cũng có thể bị tiểu đường do dùng thuốc quá nhiều.

Suy tuyến thượng thận khi ngừng đột ngột

Tuyến thượng thận tự nhiên của bạn sẽ ngừng sản xuất cortisol khi bạn uống corticoid từ ngoài vào trong thời gian dài. Nếu bạn dừng thuốc đột ngột, cơ thể sẽ thiếu hụt cortisol trầm trọng. Bạn có thể bị tụt huyết áp, mệt mỏi lả người, nôn mửa và thậm chí hôn mê. Đây là tình trạng cấp cứu y tế nguy hiểm.

Các vấn đề về tiêu hóa và nhiễm trùng

Thuốc làm tăng tiết axit dạ dày và giảm lớp nhầy bảo vệ thành niêm mạc. Bạn rất dễ bị viêm loét dạ dày tá tràng và chảy máu dạ dày. Đồng thời, do khả năng ức chế miễn dịch, cơ thể bạn sẽ dễ bị nhiễm vi khuẩn, virus hoặc nấm. Các vết thương cũng lâu lành hơn so với bình thường.

Hệ cơ quan	Tác dụng phụ của corticoid thường gặp	Mức độ nghiêm trọng
Chuyển hóa	Tăng cân, mặt tròn, tích mỡ bụng	Trung bình
Cơ xương khớp	Loãng xương, teo cơ, hoại tử vô mạch	Cao
Nội tiết	Tăng đường huyết, suy tuyến thượng thận	Rất cao
Tiêu hóa	Viêm loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa	Cao

Cách giảm rủi ro khi dùng thuốc

Bạn không thể hoàn toàn loại bỏ tác dụng phụ của corticoid, nhưng có thể giảm thiểu chúng bằng cách dùng đúng. Dưới đây là những nguyên tắc quan trọng bạn cần tuân thủ khi điều trị.

Tuyệt đối không ngừng thuốc đột ngột

Đây là nguyên tắc sống còn khi uống nhóm thuốc này. Bạn phải giảm liều từ từ theo đúng hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Bác sĩ sẽ tính toán liều để tuyến thượng thận của bạn có thời gian phục hồi lại. Không bao giờ tự ý bỏ thuốc dù bạn cảm thấy bệnh đã đỡ nhiều.

Bổ sung dưỡng chất và theo dõi sức khỏe

Bạn nên ăn nhạt, ít muối để tránh giữ nước và tăng huyết áp. Bổ sung thêm thức ăn giàu canxi và vitamin D để bảo vệ hệ xương. Bác sĩ có thể kê thêm các loại thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hỗ trợ. Bạn lưu ý rằng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Nhiều nhà thuốc hiện đại quản lý hồ sơ bệnh nhân rất chặt chẽ. Họ dùng các phần mềm từ MONA Software để lưu trữ lịch sử dùng thuốc của khách. Điều này giúp dược sĩ theo dõi và nhắc nhở bạn tái khám đúng hẹn, hạn chế tối đa rủi ro.

Ai không nên dùng corticoid

Thuốc chống chỉ định với một số đối tượng có bệnh lý nền. Nếu bạn thuộc nhóm này, hãy báo ngay cho bác sĩ để đổi thuốc.

• Người đang bị nhiễm trùng nấm toàn thân hoặc lao tiến triển.
• Người bị loét dạ dày tá tràng đang chảy máu cấp tính.
• Người mắc bệnh tiểu đường hoặc tăng huyết áp chưa kiểm soát được.
• Người bị loãng xương nặng ở người cao tuổi.
• Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng.

Khi nào phải đi khám

• Sốt cao, ho có đờm mủ hoặc tiểu buốt.
• Đau dạ dày dữ dội, đi ngoài phân đen hoặc nôn ra máu.
• Mệt mỏi lả người, nôn mửa, tụt huyết áp sau khi quên uống thuốc.
• Nhìn mờ, đau nhức mắt kéo dài không rõ nguyên nhân.

Tương tác thuốc cần chú ý

Corticoid có thể tương tác với nhiều loại thuốc tây khác. Bạn cần báo cho bác sĩ biết tất cả các thuốc bạn đang dùng. Việc phối hợp thuốc sai có thể làm tăng độc tính hoặc giảm tác dụng của điều trị.

Tương tác với thuốc giảm đau kháng viêm non-steroid

Các thuốc như ibuprofen hoặc diclofenac khi dùng chung với corticoid sẽ làm tăng nguy cơ loét dạ dày. Nguy cơ chảy máu đường tiêu hóa tăng lên gấp nhiều lần. Bác sĩ thường phải kê thêm thuốc bảo vệ dạ dày nếu bạn phải uống cả hai loại.

Tương tác với thuốc lợi tiểu giảm kali

Một số loại thuốc lợi tiểu làm cơ thể bạn mất kali qua nước tiểu. Bản thân corticoid cũng gây mất kali huyết. Khi kết hợp chung, nồng độ kali trong máu của bạn có thể tụt xuống mức nguy hiểm. Điều này gây yếu cơ, chuột rút và loạn nhịp tim mạn tính.

Tương tác với thuốc điều trị tiểu đường

Corticoid đối kháng lại tác dụng của insulin và các thuốc uống hạ đường huyết. Nếu bạn đang điều trị tiểu đường, bác sĩ phải theo dõi sát đường máu. Thường thì liều thuốc tiểu đường của bạn sẽ phải tăng lên trong đợt dùng corticoid.

Cách bảo quản thuốc an toàn tại nhà

Bảo quản đúng cách giúp thuốc giữ được tác dụng và tránh nguy hiểm cho người khác trong gia đình bạn.

Bạn nên để thuốc ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Nhiệt độ phòng dưới ba mươi độ C là mức lý tưởng nhất. Không bao giờ để thuốc trong cốp xe máy hoặc cạnh bếp ga. Hơi nóng và độ ẩm sẽ làm thuốc bị hỏng nhanh chóng.

Bạn phải để thuốc tránh xa tầm tay của trẻ em. Trẻ em rất nhạy cảm với tác dụng phụ của corticoid. Uống nhầm thuốc có thể làm trẻ ngừng phát triển chiều cao và suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Bạn hãy dùng tủ thuốc gia đình có khoá an toàn.

Chăm sóc dinh dưỡng khi dùng thuốc kéo dài

Chế độ ăn uống hợp lý rất cần cho việc phòng ngừa tác dụng phụ. Bạn có thể thay đổi thực đơn hàng ngày để bảo vệ cơ thể tốt hơn trong suốt quá trình điều trị.

Tăng cường canxi và protein sạch

Bạn hãy ăn nhiều tôm cua nhỏ, cá mòi và sữa chua ít đường. Đây là những nguồn canxi rất tốt cho xương của bạn. Ngoài ra, thịt ức gà, cá biển và đậu nành cung cấp protein dồi dào. Chúng giúp ngăn ngừa tình trạng teo cơ và yếu chi thường gặp.

Hạn chế đồ ngọt và chất béo xấu

Bạn phải cắt giảm tối đa bánh kẹo, nước ngọt có ga và đồ chiên rán nhiều dầu mỡ. Những thực phẩm này làm đường huyết tăng vọt và khiến bạn dễ béo bụng hơn. Hãy chọn tinh bột phức tạp như gạo lứt, yến mạch hay khoai lang thay cho gạo trắng.

Uống đủ hai lít nước mỗi ngày giúp thận đào thải độc tố tốt hơn. Bạn có thể uống thêm nước râu ngô hoặc nước đỗ đen rang. Nhưng hãy nhớ không pha thêm đường để giữ mức năng lượng nạp vào luôn ở mức an toàn.

Nhận diện các dấu hiệu nhiễm trùng cơ hội

Như đã đề cập, corticoid ức chế hệ miễn dịch của bạn. Điều này biến cơ thể bạn thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn và nấm phát triển. Bạn phải học cách nhận diện các dấu hiệu nhiễm trùng từ sớm để đi khám.

Nấm miệng là tình trạng rất phổ biến. Bạn sẽ thấy những mảng trắng như váng sữa bám chặt trên lưỡi hoặc niêm mạc má. Chúng gây đau rát, khó nuốt và làm thay đổi vị giác của bạn. Nếu dùng corticoid dạng hít trị hen, bạn phải súc miệng kỹ sau mỗi lần xịt để phòng nấm miệng.

Nhiễm trùng da cũng rất hay xảy ra. Các vết trầy xước nhỏ trên tay chân bạn sẽ sưng tấy, mưng mủ và lâu đóng vảy. Đôi khi, bạn có thể bị nổi mụn trứng cá mủ rải rác khắp ngực và lưng. Hãy giữ gìn vệ sinh thân thể sạch sẽ và dùng xà phòng diệt khuẩn nhẹ dịu.

Cảnh báo về tình trạng dùng thuốc không kê đơn

Rất nhiều người tự ý ra nhà thuốc mua các liều thuốc cảm trị ho, sổ mũi và sốt. Trong đó, một số liều thuốc cắt cơn thường được dược sĩ trộn lẫn corticoid. Bạn chỉ uống vài ngày thì không sao, nhưng nếu tháng nào cũng uống thì sẽ bị tích lũy độc tính.

Mình khuyên bạn nên yêu cầu dược sĩ ghi rõ tên từng viên thuốc trong liều uống. Bạn có quyền biết mình đang uống thuốc gì vào người. Nếu thấy viên thuốc màu hồng nhỏ hoặc viên nén khía chữ thập, hãy hỏi ngay đó có phải là dexamethason hay không. Việc chủ động hỏi sẽ bảo vệ sức khoẻ của chính bạn.

Cũng cần lưu ý các loại kem bôi ngoài da trị ngứa, viêm da cơ địa hoặc kem trộn làm trắng da trôi nổi. Đa phần chúng chứa corticoid hàm lượng rất cao. Bôi diện rộng dài ngày sẽ làm teo da, giãn mao mạch và thuốc có thể thấm vào máu gây tác dụng phụ toàn thân.

Đọc thêm:

• Bệnh thường gặp
• Uống ích mẫu bao lâu thì có kinh và khi nào phải đi khám
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Uống corticoid vào lúc nào trong ngày là hợp lý nhất?

Bạn nên uống thuốc vào buổi sáng, hợp lý nhất là từ sáu đến tám giờ sáng. Đây là lúc cơ thể tiết ra mức cortisol cao nhất tự nhiên. Uống lúc này giúp giảm thiểu ức chế tuyến thượng thận của bạn.

Tôi có thể tiêm corticoid vào khớp để giảm đau không?

Chỉ bác sĩ chuyên khoa xương khớp mới được phép tiêm thuốc vào khớp. Việc tiêm không đúng kỹ thuật hoặc lạm dụng có thể làm hỏng sụn khớp. Nó cũng dễ làm đứt gân và gây nhiễm trùng khớp rất nguy hiểm.

Làm sao để biết thuốc đông y có trộn corticoid hay không?

Rất khó để nhận biết thuốc trộn bằng mắt thường. Mình từng gặp một bệnh nhân lớn tuổi bị đau khớp và uống thuốc tễ không rõ nguồn gốc. Cô 60 tuổi uống ích mẫu ba tuần không thấy kinh lại mới đi khám, hoá ra viên thuốc đó có trộn tân dược. Bạn chỉ nên mua thuốc ở những cơ sở uy tín, có giấy phép rõ ràng.