Xuyên tâm liên: Liều dùng cảm cúm, lưu ý và kiêng kỵ

Chào bạn, mình là ThS. Trần Quốc Bảo từ ban biên tập. Xuyên tâm liên là một vị thuốc rất đắng nhưng lại quen thuộc trong tủ thuốc gia đình. Từ thời bao cấp, cây thuốc này đã nổi tiếng. Ngày nay, nhiều người vẫn dùng nó khi bị cảm cúm hoặc viêm họng. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết dùng đúng cách. Dùng sai liều có thể gây mệt mỏi và buồn nôn. Việc kết hợp với thuốc tây cũng cần hết sức thận trọng. Trong bài viết này, mình sẽ chia sẻ chi tiết về cây thuốc đắng này. Chúng ta cùng tìm hiểu cách dùng an toàn dựa trên bằng chứng khoa học nhé.

Xuyên tâm liên là gì?

Xuyên tâm liên có tên khoa học là Andrographis paniculata. Nó thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). Trong dân gian, nó còn được gọi là công cộng hay khổ đởm thảo. Cây này mọc nhiều ở các tỉnh miền Bắc và miền Trung nước ta. Đây là cây thân thảo, mọc thẳng đứng. Cây có thể cao từ nửa mét đến gần một mét. Lá mọc đối, cuống ngắn, phiến lá thuôn dài. Cả thân và lá đều có vị rất đắng. Người ta thường thu hái toàn bộ phần trên mặt đất để làm thuốc. Bộ phận dùng phổ biến nhất là lá và thân non. Thời điểm thu hái hợp lý nhất là khi cây bắt đầu ra hoa.

Về mặt hóa học, hoạt chất chính của xuyên tâm liên là andrographolide. Đây là một hợp chất thuộc nhóm diterpene lactone. Hợp chất này tạo nên vị đắng đặc trưng của cây. Các phân tích hiện đại cho thấy andrographolide có nhiều hoạt tính sinh học. Nó đóng vai trò quan trọng trong tác dụng của cây thuốc. Ngoài ra, cây còn chứa nhiều hợp chất flavonoid và polyphenol khác. Những chất này cũng góp phần vào dược tính chung. Các dạng bào chế trên thị trường thường được chuẩn hóa hàm lượng andrographolide.

Dân gian và y học cổ truyền dùng thế nào?

Theo y học cổ truyền, xuyên tâm liên có vị đắng, tính hàn. Nó quy vào các kinh phế, vị, đại tràng và tiểu tràng. Tác dụng chính là thanh nhiệt, giải độc và tiêu thũng. Nó cũng giúp giảm đau và táo thấp. Dân gian thường dùng nó để chữa các chứng viêm nhiễm. Ví dụ như viêm họng, viêm amidan hay viêm phế quản. Người ta cũng hay dùng nó để trị lỵ trực khuẩn và viêm ruột. Khi bị cảm mạo phong nhiệt, đây cũng là lựa chọn phổ biến.

Cách dùng truyền thống thường là sắc uống hoặc tán bột. Người xưa có thể sắc riêng một mình nó. Đôi khi nó được kết hợp với kim ngân hoa hoặc liên kiều. Khi bị mụn nhọt, người ta thường giã nát lá tươi để đắp. Một số vùng còn nấu nước tắm để chữa rôm sảy cho trẻ. Vị thuốc này rất đắng nên trẻ em thường khó uống. Do đó, ông bà ta xưa hay viên thành viên nhỏ với mật ong. Điều này giúp dễ nuốt hơn và giảm bớt vị đắng gắt. Các kinh nghiệm này vẫn còn giá trị tham khảo đến ngày nay.

Nghiên cứu hiện đại nói gì?

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã tập trung vào hoạt chất andrographolide. Một tổng quan Cochrane đã đánh giá hiệu quả của nó với bệnh đường hô hấp. Nhóm nghiên cứu xem xét các thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành. Họ nhận thấy xuyên tâm liên có thể làm giảm triệu chứng nhiễm trùng hô hấp cấp tính. Nó giúp giảm ho, đau họng và sổ mũi nhanh hơn so với giả dược. Bằng chứng lâm sàng này được đánh giá ở mức độ trung bình. Nó ủng hộ việc dùng cây thuốc này cho chứng cảm lạnh thông thường.

Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật cũng được thực hiện. Các thử nghiệm ống nghiệm cho thấy andrographolide có khả năng kháng khuẩn và kháng virus. Nó cũng thể hiện đặc tính chống viêm mạnh mẽ. Trong các mô hình động vật, chất này giúp điều hòa hệ miễn dịch. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải kết quả nào trên động vật cũng đúng với người. Cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn để khẳng định chắc chắn. Mức bằng chứng hiện tại chủ yếu ủng hộ việc dùng cho cảm cúm và viêm họng cấp.

Cách dùng thường gặp trong tài liệu

Liều lượng dùng xuyên tâm liên phụ thuộc vào dạng bào chế. Nếu dùng dược liệu khô, liều thường gặp là 3 đến 6 gram mỗi ngày. Có thể sắc lấy nước uống, chia làm 2 hoặc 3 lần trong ngày. Nước sắc rất đắng nên có thể khó uống. Nếu dùng dạng bột mịn, liều khoảng 1 đến 2 gram mỗi lần. Có thể pha với nước ấm hoặc cho vào viên nang. Hiện nay có nhiều thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất chuẩn hóa.

Đối với chiết xuất chuẩn hóa chứa andrographolide, liều dùng sẽ khác. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có tài liệu hướng dẫn cụ thể. Liều thường dùng cho người lớn là khoảng 400mg chiết xuất mỗi ngày. Chia làm nhiều lần uống để giảm kích ứng dạ dày. Thời gian dùng thường kéo dài từ 3 đến 5 ngày cho đợt cảm cúm cấp tính. Không nên tự ý dùng kéo dài quá 2 tuần mà không có hướng dẫn. Việc dùng kéo dài có thể gây mệt mỏi và ảnh hưởng chức năng gan. Lưu ý, thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa xuyên tâm liên không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Ai không nên dùng

Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, xuyên tâm liên không dành cho tất cả mọi người. Một số đối tượng cần đặc biệt tránh sử dụng. Đây là những khuyến cáo an toàn quan trọng từ các tổ chức y tế.

• Phụ nữ có thai: Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ đang mang thai. Dược liệu này có thể gây co bóp tử cung và nguy cơ sảy thai.
• Phụ nữ cho con bú: Chưa có đủ dữ liệu an toàn cho phụ nữ đang cho con bú. Do đó, nhóm này cũng không nên sử dụng.
• Người có tỳ vị hư hàn: Người hay bị lạnh bụng, tiêu chảy không nên dùng. Vị thuốc tính hàn có thể làm tình trạng tiêu hóa tệ hơn.
• Trẻ em dưới 6 tuổi: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Hệ tiêu hóa của trẻ còn non yếu, dễ bị kích ứng bởi vị đắng.
• Người bị huyết áp thấp: Xuyên tâm liên có thể làm giảm huyết áp nhẹ. Người huyết áp thấp dùng có thể bị hoa mắt, chóng mặt.

Tương tác thuốc cần lưu ý

Xuyên tâm liên có thể tương tác với một số loại thuốc tây. Việc phối hợp không đúng có thể gây ra những hậu quả đáng tiếc. Bạn cần chú ý nếu đang dùng các loại thuốc sau đây.

Thứ nhất là thuốc chống đông máu. Cây thuốc này có thể làm chậm quá trình đông máu. Khi dùng chung với warfarin hoặc aspirin, nguy cơ chảy máu sẽ tăng lên. Thứ hai là thuốc hạ huyết áp. Vì nó có tác dụng hạ huyết áp nhẹ, dùng chung sẽ làm huyết áp giảm quá mức. Thứ ba là các thuốc ức chế miễn dịch. Hoạt chất trong cây kích thích hệ miễn dịch, nên có thể đối kháng với thuốc. Nếu bạn đang dùng bất kỳ loại thuốc tây nào, hãy hỏi ý kiến dược sĩ trước khi thêm thảo dược này vào phác đồ. Việc cẩn trọng không bao giờ là thừa.

Khi nào phải đi khám

Bạn không nên chủ quan tự chữa bệnh tại nhà quá lâu. Hãy đến gặp bác sĩ nếu gặp các tình trạng sau:

• Các triệu chứng cảm cúm không thuyên giảm sau 5 ngày tự chăm sóc.
• Sốt cao liên tục trên 39 độ C không hạ hoặc ho có đờm đặc màu xanh vàng.
• Cảm thấy khó thở, đau tức ngực hoặc mệt mỏi bất thường.
• Xuất hiện các dấu hiệu dị ứng như phát ban, ngứa ngáy dữ dội sau khi dùng.

Mua và bảo quản dược liệu

Khi mua xuyên tâm liên, bạn nên chọn những nhà thuốc uy tín. Hiện nay, nhiều nhà thuốc quản lý nguồn hàng rất chặt chẽ. Việc bảo quản và quản lý hạn dùng được thực hiện tự động hóa. Chẳng hạn, nhiều nơi sử dụng hệ thống máy chủ mạnh mẽ từ các nhà cung cấp như MONA Host để chạy phần mềm bán hàng. Điều này giúp theo dõi lô thuốc chính xác và chống hàng giả. Bạn nên mua dược liệu khô có màu xanh xám đặc trưng. Không chọn loại đã bị ẩm mốc hoặc có mùi lạ.

Tuyệt đối không dùng dược liệu đã có dấu hiệu mốc trắng hoặc thay đổi màu sắc. Độc tố từ nấm mốc có thể gây hại nghiêm trọng cho gan và thận.

Về việc bảo quản tại nhà, cần giữ thuốc ở nơi khô ráo và thoáng mát. Tránh để ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào dược liệu. Nếu mua dạng viên nang hoặc viên nén, hãy giữ nguyên trong vỉ hoặc lọ đậy kín. Nên kiểm tra hạn sử dụng thường xuyên. Nếu thấy viên thuốc đổi màu hoặc có mùi hôi, hãy bỏ đi ngay. Việc bảo quản tốt giúp giữ nguyên dược tính của hoạt chất. Nó cũng đảm bảo an toàn cho sức khỏe của bạn khi sử dụng.

Đọc thêm:

• Dược liệu
• Sâm tố nữ: tác dụng thật và ai không nên dùng
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Uống xuyên tâm liên có bị buồn nôn không?

Có thể. Vị cực đắng của hoạt chất andrographolide thường gây kích ứng dạ dày, dẫn đến cảm giác buồn nôn. Bạn nên uống sau bữa ăn và chia nhỏ liều trong ngày để giảm thiểu tình trạng này.

Dùng thảo dược này để phòng COVID-19 được không?

Không có bằng chứng khoa học cho thấy nó có khả năng phòng ngừa COVID-19. Bạn chỉ nên dùng để hỗ trợ giảm triệu chứng viêm hô hấp cấp thông thường và không nên lạm dụng để phòng bệnh.

Người bị bệnh gan có uống được không?

Nên thận trọng. Mặc dù ở liều bình thường nó an toàn, nhưng dùng liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng đến men gan. Người suy gan nặng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.