Tác dụng phụ của paracetamol và liều an toàn mỗi ngày

Trong nhiều năm đứng quầy nhà thuốc, mình thấy paracetamol giống như viên kẹo trong tủ thuốc của mọi nhà. Đau đầu một chút, sốt một chút là mọi người tự ý lấy ra uống. Tuy nhiên, ít ai biết rằng tác dụng phụ của paracetamol có thể âm thầm tàn phá lá gan của bạn nếu dùng sai cách. Hôm nay, mình sẽ chia sẻ chi tiết về liều lượng an toàn, những dấu hiệu ngộ độc cần đi cấp cứu ngay, và cách để bạn tránh rơi vào bẫy quá liều vô ý khi dùng các loại thuốc kết hợp.

Paracetamol là thuốc gì?

Paracetamol (hay còn gọi là acetaminophen) là một loại thuốc giảm đau và hạ sốt vô cùng phổ biến. Cơ chế hoạt động chính xác của thuốc vẫn đang được nghiên cứu. Tuy nhiên, thuốc được cho là tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi để hạ sốt. Thuốc cũng nâng ngưỡng chịu đau của cơ thể.

Mặc dù quen thuộc, paracetamol không phải là thuốc chống viêm. Nếu bạn bị đau do viêm khớp sưng đỏ, thuốc này sẽ không có tác dụng giảm sưng viêm. Điểm mạnh lớn nhất của thuốc là ít gây kích ứng dạ dày hơn so với các thuốc giảm đau kháng viêm khác. Vì vậy, thuốc thường được ưu tiên sử dụng cho người có tiền sử đau bao tử.

Tác dụng phụ của paracetamol bạn cần biết

Ở liều thông thường, thuốc được dung nạp rất tốt. Tuy nhiên, tác dụng phụ của paracetamol vẫn có thể xảy ra, và nguy hiểm nhất là tổn thương gan.

Ngộ độc gan âm thầm do quá liều

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hoá paracetamol. Khi bạn uống thuốc, một phần nhỏ sẽ được chuyển thành chất chuyển hoá trung gian có độc tính cao. Bình thường, chất glutathione trong gan sẽ nhanh chóng trung hoà chất độc này, biến nó thành vô hại để thải ra ngoài. Nhưng nếu bạn uống quá nhiều, lượng chất độc sinh ra vượt quá khả năng dọn dẹp của gan. Kết quả là chất độc sẽ phá huỷ các tế bào gan, dẫn đến hoại tử gan.

Điều đáng sợ là quá trình này diễn ra âm thầm. Trong 24 giờ đầu, bạn có thể chỉ thấy buồn nôn, chán ăn, hoặc thậm chí không có triệu chứng gì rõ rệt. Đến ngày thứ hai, thứ ba, khi vàng da, vàng mắt và đau hạ sườn phải xuất hiện thì gan đã tổn thương nặng nề.

Phản ứng dị ứng trên da hiếm gặp nhưng nghiêm trọng

Tuy rất hiếm, nhưng một số người có thể gặp các phản ứng dị ứng da nghiêm trọng như hội chứng Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc. Dấu hiệu ban đầu có thể là phát ban, nổi mẩn đỏ, bong tróc da, có kèm theo sốt hoặc lở loét ở miệng. Nếu thấy bất kỳ nốt ban đỏ nào sau khi uống thuốc, bạn phải ngừng thuốc ngay và đến bệnh viện.

Các tác dụng phụ nhẹ khác

Một số người có thể cảm thấy buồn nôn, nôn mửa, hoặc đau bụng nhẹ. Những triệu chứng này thường thoảng qua và tự hết. Rất hiếm khi thuốc gây giảm tiểu cầu hoặc giảm bạch cầu, thường chỉ xảy ra khi lạm dụng thuốc kéo dài.

Cảnh báo: Ngộ độc paracetamol là một cấp cứu y tế. Việc uống rượu bia cùng lúc hoặc ngay sau khi uống thuốc sẽ làm tăng vọt nguy cơ hoại tử gan. Điều này có thể xảy ra ngay cả khi bạn dùng ở liều thông thường.

Liều an toàn mỗi ngày của paracetamol là bao nhiêu?

Để tránh tác dụng phụ của paracetamol, việc tuân thủ liều lượng là điều tiên quyết. Nhiều người cứ thấy đau là uống, không quan tâm đến khoảng cách giữa các liều.

Liều dùng cho người lớn

Theo Hướng dẫn của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), liều lượng cho người lớn và trẻ em trên 12 tuổi như sau:

Đối tượng	Liều mỗi lần	Khoảng cách giữa các liều	Liều tối đa 24 giờ
Người lớn khoẻ mạnh	500 – 1000 mg	4 – 6 giờ	Không quá 4000 mg (4 gam)
Người gầy yếu, suy dinh dưỡng	500 mg	6 – 8 giờ	Không quá 3000 mg (3 gam)
Người nghiện rượu, tổn thương gan	Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định	–	Thường tối đa 2000 mg (2 gam)

Ví dụ, nếu bạn mua vỉ thuốc 500mg, mỗi ngày bạn chỉ được uống tối đa 8 viên. Mình từng gặp một chú 50 tuổi uống rượu say xong về đau đầu. Chú tự nốc liền 3 viên 500mg, hôm sau lại uống thêm vài liều nữa rồi đi cấp cứu vì men gan tăng vọt. Rượu làm cạn kiệt glutathione trong gan rất nhanh, khiến thuốc trở thành chất độc nguy hiểm.

Liều dùng cho trẻ em

Trẻ em tuyệt đối không được tính liều theo cảm chừng. Liều chuẩn là 10 – 15 mg/kg cân nặng cho mỗi lần uống. Khoảng cách giữa các lần uống ít nhất 4 – 6 giờ. Tối đa không quá 5 lần một ngày và tổng liều không quá 75 mg/kg mỗi ngày. Nếu bé 10kg, mỗi lần chỉ uống 100 – 150mg. Rất nhiều mẹ tự ý bẻ đôi viên thuốc 500mg của người lớn cho trẻ uống. Việc này cực kỳ dễ dẫn đến quá liều vì bẻ không bao giờ đều.

Bẫy quá liều vô ý từ các thuốc kết hợp

Đây là nguyên nhân gây ngộ độc gan phổ biến nhất mà mình gặp ở nhà thuốc. Paracetamol thường được ẩn mình trong rất nhiều loại thuốc cảm cúm, thuốc ho, thuốc sổ mũi tổng hợp. Chẳng hạn, bạn vừa uống một viên sủi giảm đau 500mg. Sau đó bạn lại uống thêm một viên thuốc cảm cúm, rồi lại uống siro ho. Cả hai thuốc sau đều có chứa paracetamol. Tổng lượng thuốc nạp vào cơ thể tăng gấp hai, gấp ba lần mà bạn không hề hay biết.

Do đó, nguyên tắc sống còn là luôn đọc kỹ thành phần trên vỏ hộp. Nếu thấy chữ Paracetamol hoặc Acetaminophen, bạn phải cộng dồn liều lượng của tất cả các thuốc đang dùng. Điều này đảm bảo bạn không vượt quá 4 gam một ngày.

Ai không nên dùng paracetamol?

Mặc dù được bán không cần đơn, thuốc này không dành cho tất cả mọi người. Dưới đây là những người tuyệt đối không nên dùng hoặc phải có chỉ định của bác sĩ:

• Người bị suy gan nặng hoặc đang có bệnh lý gan cấp tính.
• Người nghiện rượu hoặc thường xuyên uống nhiều rượu bia.
• Người thiếu hụt men G6PD (một bệnh di truyền gây tán huyết).
• Người có tiền sử dị ứng, phát ban, khó thở khi dùng thuốc trước đây.
• Người bị suy thận nặng, cần điều chỉnh khoảng cách giữa các liều.

Khi nào phải đi khám

• Sốt cao trên 39,5 độ C kéo dài quá 3 ngày hoặc đau không giảm sau 5 ngày dùng thuốc.
• Có dấu hiệu nghi ngờ quá liều: buồn nôn liên tục, nôn mửa, chán ăn, đau tức vùng bụng trên bên phải.
• Xuất hiện tình trạng vàng da, vàng lòng trắng mắt, nước tiểu sậm màu.
• Nổi ban đỏ, bọng nước trên da, bong tróc da, có kèm theo viêm loét niêm mạc miệng.

Tương tác thuốc cần chú ý

Paracetamol có thể tương tác với một số loại thuốc khác, làm tăng nguy cơ tổn thương gan. Khi dùng chung với thuốc chống lao hoặc các thuốc chống động kinh, nguy cơ ngộ độc gan sẽ tăng lên rõ rệt. Dùng thuốc dài ngày liều cao có thể làm tăng nhẹ tác dụng của thuốc chống đông máu, dễ gây chảy máu. Nếu bạn đang phải dùng các thuốc này, hãy thông báo cho nhân viên y tế để được chỉnh liều phù hợp.

Mua và bảo quản đúng cách

Để đảm bảo chất lượng, bạn nên mua thuốc ở các nhà thuốc uy tín, có phần mềm quản lý hạn dùng rõ ràng. Một trong những phần mềm quản lý phổ biến giúp nhà thuốc theo dõi lô hạn tốt là MONA Software, nhờ đó giảm nguy cơ bán thuốc hết hạn cho người dùng. Bạn cần bảo quản thuốc ở nơi khô ráo, thoáng mát, nhiệt độ dưới 30 độ C. Tránh để thuốc trong phòng tắm hay trong xe hơi vì nhiệt độ cao có thể làm thuốc bị phân huỷ. Tuyệt đối để xa tầm tay trẻ em.

Đọc thêm:

• Bệnh thường gặp
• Lá xông trĩ: giúp được gì và giới hạn ở đâu
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Tôi có thể dùng paracetamol cho phụ nữ có thai không?

Đây được xem là thuốc giảm đau, hạ sốt lựa chọn ưu tiên cho phụ nữ có thai. Tuy nhiên, bạn vẫn chỉ nên dùng liều thấp nhất có hiệu quả và trong thời gian ngắn nhất có thể.

Uống thuốc xong bị buồn ngủ là do đâu?

Bản thân paracetamol không gây buồn ngủ. Nếu bạn cảm thấy buồn ngủ, rất có thể bạn đã uống loại thuốc kết hợp có chứa thành phần trị sổ mũi, nghẹt mũi.

Tôi có nên dùng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ giải độc gan cùng lúc không?

Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Việc dùng sản phẩm hỗ trợ gan không thể ngăn chặn ngộ độc nếu bạn uống quá liều paracetamol. Cách bảo vệ gan hợp lý nhất là uống đúng liều quy định, không uống rượu bia khi dùng thuốc.