Uống dầu cá có tốt không: Ai cần và ai nên dừng?

Bạn ra hiệu thuốc mua vitamin. Bạn tự hỏi liệu uống dầu cá có tốt không. Nhà nhà đều khuyên dùng sản phẩm này. Mình đứng quầy nhiều năm. Mình thường xuyên gặp người nhà bệnh nhân mua cả lố về uống. Mọi người hay nghĩ uống càng nhiều càng bổ. Dầu cá cung cấp EPA và DHA rất quan trọng. Tuy nhiên, nhiều người hoàn toàn không cần uống dạng viên. Việc dùng sai liều có thể rước họa vào thân. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết. Mình sẽ giúp bạn hiểu rõ kết quả nghiên cứu VITAL và REDUCE-IT. Bạn sẽ biết rõ khi nào cần bổ sung. Bạn cũng sẽ biết khi nào nên dừng việc uống dầu cá.

Uống dầu cá có tốt không và omega-3 là gì?

Câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào chế độ ăn của bạn. Nó cũng phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe hiện tại. Dầu cá là nguồn cung cấp axit béo omega-3 dồi dào. Hai thành phần chính là EPA và DHA. Đây là những axit béo vô cùng thiết yếu. Cơ thể chúng ta không thể tự tổng hợp đủ lượng cần thiết. Chúng ta bắt buộc phải nạp chúng từ bên ngoài qua thực phẩm.

Theo bảng thông tin vi chất của ODS NIH, omega-3 đóng vai trò cực kỳ quan trọng. DHA là thành phần cấu trúc chính của não bộ. Nó cũng cấu tạo nên võng mạc mắt. EPA lại tham gia vào quá trình giảm viêm trong cơ thể. Cả hai chất này kết hợp giúp duy trì màng tế bào khỏe mạnh. Chúng hỗ trợ hoạt động của hệ thần kinh trung ương một cách trơn tru. Khi cơ thể thiếu hụt trầm trọng, sức khỏe sẽ đi xuống.

Tuy nhiên, sự thật về tác dụng thần kỳ của dầu cá lại rất phức tạp. Nhiều thập kỷ qua, giới y khoa tin rằng dầu cá bảo vệ tim tuyệt đối. Các khuyến cáo trước đây thường khuyên mọi người uống bổ sung. Nhưng kết quả nghiên cứu hiện đại lại cho thấy một bức tranh khác. Các thử nghiệm lâm sàng mới nhất đem đến những kết quả rất trái chiều. Việc uống viên nang không thể thay thế một lối sống lành mạnh.

Thực tế là viên nang dầu cá thông thường không giải quyết được mọi vấn đề. Hàm lượng omega-3 trong các loại rẻ tiền thường rất thấp. Việc hấp thu qua dạng viên cũng không tốt bằng việc ăn cá tươi. Cơ thể luôn ưu tiên hấp thu dưỡng chất từ thức ăn tự nhiên. Đó là lý do giới y khoa đang thay đổi góc nhìn về dầu cá.

Sự thật từ nghiên cứu VITAL và REDUCE-IT

Để biết uống dầu cá có tốt không, ta phải nhìn vào bằng chứng thực tế. Gần đây, hai nghiên cứu quy mô lớn đã làm rung chuyển giới y khoa. Đó là thử nghiệm lâm sàng VITAL và REDUCE-IT. Chúng ta hãy cùng phân tích kỹ từng nghiên cứu này.

Nghiên cứu VITAL: Nỗi thất vọng của người khỏe mạnh

Nghiên cứu VITAL về omega-3 (PubMed) được thực hiện trên gần 26.000 người lớn. Họ đều là những người khỏe mạnh không có tiền sử bệnh tim. Nhóm này được cho uống 1g omega-3 mỗi ngày. Thời gian theo dõi kéo dài suốt hơn 5 năm. Kết quả thu được thực sự làm nhiều người bất ngờ. Việc bổ sung omega-3 không làm giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ. Nó cũng không giảm thiểu nguy cơ nhồi máu cơ tim ở nhóm này. Sự khác biệt so với nhóm dùng giả dược là rất nhỏ.

Điều này có nghĩa là nếu bạn hoàn toàn khỏe mạnh, viên dầu cá không giúp ích nhiều. Cơ thể bạn không nhận thêm lợi ích to lớn nào từ việc uống bổ sung. Dạng viên nang thông thường không giúp bạn phòng ngừa bệnh tim tốt hơn. Thay vào đó, việc thay đổi chế độ ăn lại quan trọng hơn. Giới chuyên môn hiện tại không khuyến cáo uống dầu cá đại trà để phòng bệnh.

Nghiên cứu REDUCE-IT: Hy vọng cho nhóm nguy cơ cao

Trái ngược với VITAL, thử nghiệm lâm sàng REDUCE-IT lại mang đến tin vui. Nghiên cứu này tập trung vào một nhóm đối tượng hoàn toàn khác. Đó là bệnh nhân đã có bệnh tim mạch hoặc mắc bệnh tiểu đường. Họ cũng có chỉ số mỡ máu triglyceride rất cao. Nhóm này được dùng dạng EPA tinh khiết liều cao dạng kê đơn. Liều lượng lên tới 4g mỗi ngày. Đây không phải là loại dầu cá thông thường bán ở siêu thị.

Kết quả REDUCE-IT rất khả quan. Ở nhóm nguy cơ cao này, thuốc giúp giảm đến 25% rủi ro biến cố tim mạch. Nó giúp ngăn ngừa các cơn nhồi máu cơ tim và đột quỵ hiệu quả. Tuy nhiên, sự thành công này đến từ hàm lượng EPA cực cao và tinh khiết. Viên nang dầu cá mua tự do thường không thể đạt được chuẩn này. Nghĩa là, viên dầu cá thông thường không mang lại lợi ích tương tự.

Ai cần bổ sung và ai nên dừng?

Dựa trên các nghiên cứu lớn, khuyến cáo y khoa hiện tại đã rõ ràng hơn. Không phải ai cũng cần ra hiệu thuốc mua dầu cá. Việc uống sai cách chỉ gây tốn kém vô ích.

Trường hợp nên dừng uống

Nếu bạn là người khỏe mạnh, bạn nên cân nhắc lại. Nhiều người đã ăn cá béo thường xuyên trong tuần. Các loại cá này bao gồm cá hồi, cá trích hoặc cá thu. Nếu ăn khoảng 2 bữa mỗi tuần, bạn đã nạp đủ omega-3. Theo khuyến cáo, lượng này đáp ứng tốt nhu cầu cơ thể. Khi đó, việc uống thêm viên nang dầu cá là hoàn toàn thừa thãi.

Bạn nên dừng uống nếu thấy mình đã ăn uống đủ chất. Việc dừng lại giúp tránh lãng phí tiền bạc. Nó cũng giúp bạn tránh nguy cơ tác dụng phụ không mong muốn. Một chế độ ăn đa dạng luôn tốt hơn việc phụ thuộc vào thực phẩm bổ sung. Cơ thể hấp thu omega-3 từ cá nguyên con tốt hơn từ viên nén.

Trường hợp thực sự cần thiết

Ngược lại, một số nhóm người lại rất cần bổ sung từ bên ngoài. Đó là người ăn thuần chay hoàn toàn không dùng thực phẩm động vật. Người dị ứng cá nghiêm trọng cũng không thể nạp omega-3 từ thức ăn. Với họ, việc dùng viên uống chiết xuất từ vi tảo là bắt buộc. Nhờ đó cơ thể mới có đủ DHA cho não bộ hoạt động.

Người có bệnh lý tim mạch đặc biệt cũng cần bổ sung theo chỉ định. Bác sĩ có thể kê đơn loại EPA hàm lượng cao để hạ mỡ máu. Lúc đó, dầu cá mới thực sự phát huy vai trò bảo vệ hệ tim mạch. Tuy nhiên, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Bạn cần tuân thủ phác đồ điều trị nền của bác sĩ đang trực tiếp khám chữa bệnh.

Cách đọc nhãn và sự thật về liều lượng

Khi ra hiệu thuốc, bạn sẽ choáng ngợp trước hàng chục loại dầu cá. Vấn đề lớn nhất là người tiêu dùng không biết cách đọc nhãn thành phần. Đa số mọi người chỉ nhìn vào con số to nhất in trên bao bì.

Đọc nhãn “Supplement Facts”

Nhiều người lầm tưởng viên dầu cá 1000mg là có đúng 1000mg omega-3. Đây là một chiêu trò đánh lừa thị giác rất phổ biến. Thực chất, viên 1000mg thường chỉ chứa lượng nhỏ tinh chất. Hầu hết chúng chỉ có khoảng 300mg EPA và DHA cộng lại. Phần còn lại trong viên nang là các chất béo vô thưởng vô phạt khác. Bạn đang trả tiền cho 700mg mỡ cá không mang lại lợi ích gì.

Theo FDA về dietary supplements, bạn cần đọc kỹ phần bảng thành phần. Bảng này nằm ở mặt sau chai. Hãy tìm dòng “EPA” và “DHA” để cộng tổng lại. Bạn phải biết chính xác lượng EPA và DHA mỗi viên là bao nhiêu. Nếu tổng lượng dưới 300mg, đó là loại dầu cá chất lượng thấp. Bạn phải uống nhiều viên mới đủ liều, dẫn đến nạp quá nhiều calo rỗng.

Liều lượng an toàn

Liều khuyên dùng cho người lớn khỏe mạnh thường được giới hạn chặt chẽ. Hầu hết tài liệu khuyên nạp dưới 3g EPA và DHA mỗi ngày. Mức này tính từ mọi nguồn bao gồm cả thức ăn tươi và viên uống. Bạn tuyệt đối không nên tự ý dùng liều cao hơn mức này. Việc lạm dụng có thể dẫn đến nhiều rắc rối sức khỏe cực kỳ nghiêm trọng.

Nguy cơ rung nhĩ và chảy máu ở liều cao

Theo MedlinePlus Herbs and Supplements, việc dùng liều trên 4g mỗi ngày có thể gây hại. Hệ lụy đầu tiên và dễ thấy nhất là giảm khả năng đông máu. Omega-3 làm giảm kết tập tiểu cầu trong máu. Do đó, nó làm tăng nguy cơ chảy máu ồ ạt khó cầm. Điều này đặc biệt nguy hiểm với người đang dùng thuốc chống đông máu như warfarin. Dấu hiệu ban đầu thường là chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng.

Các nghiên cứu gần đây cũng cảnh báo thêm về tác dụng phụ khác. Việc dùng omega-3 liều cao kéo dài có thể tác động đến nhịp tim. Nó có thể làm tăng nguy cơ mắc chứng rung nhĩ. Đây là một dạng rối loạn nhịp tim khá nguy hiểm. Rung nhĩ có thể dẫn đến cục máu đông và tăng nguy cơ đột quỵ. Điều này đi ngược lại mục đích bảo vệ tim ban đầu của người dùng.

Tuyệt đối không tự ý tăng liều dầu cá với suy nghĩ càng nhiều càng tốt. Nguy cơ chảy máu và rối loạn nhịp tim tăng theo lượng omega-3 nạp vào cơ thể.

Hiểm họa từ viên dầu cá ôi thiu

Một vấn đề ít người để ý là chất lượng của dầu bên trong viên nang. Dầu cá bản chất là chất béo không bão hòa đa. Loại chất béo này cực kỳ dễ bị oxy hóa khi tiếp xúc nhiệt và ánh sáng. Quá trình này sinh ra dầu ôi thiu chứa nhiều gốc tự do độc hại.

Viên dầu ôi có mùi tanh nồng nặc rất khó chịu. Bạn có thể nhận ra khi cắn vỡ viên nang hoặc hay bị ợ hơi tanh. Việc tiêu thụ dầu cá oxy hóa không những không mang lại lợi ích gì. Nó còn có thể làm tăng phản ứng viêm trong cơ thể. Ngoài ra, dầu ôi thường gây rối loạn tiêu hóa như đau bụng hoặc tiêu chảy.

Nhiều xét nghiệm độc lập cho thấy hàng loạt sản phẩm trên thị trường đã bị ôi. Nguyên nhân thường do khâu vận chuyển hoặc bảo quản kém tại kho hàng. Do đó, việc mua hàng từ nguồn uy tín là vô cùng quan trọng.

Ai không nên dùng

Dù được bán rộng rãi, một số nhóm người cần hết sức cẩn trọng. Thậm chí họ tuyệt đối không nên dùng dầu cá dạng viên nếu không có chỉ định.

• Người đang dùng thuốc chống đông máu: Dầu cá làm tăng nguy cơ chảy máu bầm tím. Nó tương tác trực tiếp với aspirin hoặc warfarin.
• Người sắp phẫu thuật hoặc nhổ răng: Cần ngừng uống ít nhất 1-2 tuần trước khi mổ. Điều này giúp tránh tình trạng máu loãng và chảy máu khó cầm.
• Người dị ứng với cá hoặc hải sản: Có nguy cơ sốc phản vệ dù sản phẩm đã được tinh chế. Hãy chuyển sang omega-3 từ thực vật.
• Người huyết áp thấp: Omega-3 làm giảm huyết áp nhẹ nên có thể gây tương tác thuốc tây hạ áp. Bệnh nhân dễ bị chóng mặt té ngã.

Phụ nữ có thai, cho con bú hoặc trẻ em cần hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng. Bạn phải chọn loại được chứng nhận không chứa kim loại nặng như thủy ngân. Trẻ nhỏ uống nhầm viên kích thước to có nguy cơ bị hóc đường thở rất cao.

Khi nào phải đi khám

• Bạn thấy xuất hiện các vết bầm tím lạ trên da không rõ nguyên nhân.
• Chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam kéo dài mãi không cầm được.
• Cảm thấy tim đập nhanh, đánh trống ngực hoặc hồi hộp bất thường.
• Gặp phản ứng dị ứng như phát ban, ngứa ngáy, sưng mặt hoặc khó thở.

Mua và bảo quản đúng cách

Để đảm bảo chất lượng, bạn nên mua ở nhà thuốc lớn hoặc hệ thống uy tín. Đừng ham rẻ mua hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc. Việc một nhà thuốc uy tín ứng dụng giải pháp công nghệ từ công ty MONA để quản lý kho bãi rất tốt. Phần mềm theo dõi hạn dùng giúp kiểm soát xuất nhập tồn chặt chẽ. Nó sẽ cảnh báo ngay khi lô hàng có dấu hiệu sắp hết hạn. Điều này giúp nhà thuốc tránh tồn đọng hàng cũ, đảm bảo viên dầu cá bạn mua luôn tươi mới.

Về nhà, bạn nên bảo quản lọ ở nơi thoáng mát và tránh ánh nắng. Đừng để hộp vitamin trong bếp hay gần cửa sổ. Một số loại khuyên để trong ngăn mát tủ lạnh sau khi mở nắp. Việc này giúp làm chậm quá trình oxy hóa của mỡ cá rất hiệu quả. Bạn nhớ luôn vặn chặt nắp ngay sau khi lấy viên uống ra ngoài. Việc mở nắp lâu khiến không khí lọt vào làm dầu nhanh hỏng.

Đọc thêm:

• Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ
• Curcumin trong nghệ: hấp thu kém và cách dùng có bằng chứng
• Nghiên cứu dược liệu

Hỏi dược sĩ

Tôi thường bị ợ hơi tanh cá sau khi uống thì làm sao?

Bạn có thể thử uống ngay trong bữa ăn có nhiều chất béo. Mỡ từ thức ăn sẽ kích thích mật tiết ra để tiêu hóa viên dầu cá. Bạn cũng có thể chọn mua loại có màng bọc bảo vệ đường ruột. Việc để hộp dầu cá vào ngăn mát tủ lạnh trước khi uống cũng giúp giảm đáng kể chứng ợ hơi.

Trẻ em uống dầu cá của người lớn được không?

Tuyệt đối không nên. Trẻ em có nhu cầu EPA và DHA khác biệt hoàn toàn với người lớn. Viên nang của người lớn thường có kích thước khá to. Trẻ nhỏ nuốt viên này rất dễ bị hóc nghẹn đường thở. Bạn nên nhờ dược sĩ tư vấn dạng nhỏ giọt hoặc kẹo dẻo dành riêng cho độ tuổi của bé.

Ăn chay trường thì bổ sung omega-3 bằng cách nào?

Người ăn chay có thể chọn viên bổ sung chiết xuất từ vi tảo biển. Đây chính là nguồn gốc nguyên thủy của omega-3 trong tự nhiên. Các loài cá biển cũng hấp thụ dưỡng chất này qua việc ăn vi tảo. Giải pháp này vừa đảm bảo chất lượng vừa tuân thủ tuyệt đối chế độ ăn thuần chay của bạn.