Dược liệu Việt Nam: tra cứu cây thuốc và cách dùng an toàn

Dược liệu là gì?

Theo Luật Dược của Việt Nam, dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc. Trong đời sống hàng ngày, chúng ta thường gọi dược liệu thực vật là cây thuốc thảo dược.

Một điểm quan trọng mà ban biên tập muốn lưu ý bạn là sự khác biệt giữa dược liệu nguyên bản, thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ. Thuốc có tác dụng điều trị bệnh và cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định. Trong khi đó, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ thường chứa chiết xuất từ cây thuốc để hỗ trợ chức năng cơ thể. Xin nhắc lại nguyên tắc: thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Các nhóm cây thuốc thường dùng trong gia đình

Để tiện cho bạn tra cứu, ban biên tập đã phân loại một số vị thuốc quen thuộc theo từng nhóm công dụng hỗ trợ:

• Nhóm hỗ trợ tiêu hoá: Có thể kể đến khối men lên men thần khúc giúp tiêu thực, hay quả ô môi được dân gian dùng để nhuận tràng. Tuy nhiên, việc lạm dụng có thể gây tác dụng phụ.
• Nhóm hỗ trợ giải độc gan: Điển hình là cà gai leo chứa glycoalkaloid có bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nhỏ ở Việt Nam về hỗ trợ bảo vệ gan, nhưng người dùng cần theo dõi men gan thường xuyên.
• Nhóm hỗ trợ hô hấp: Vị thuốc xuyên tâm liên có tính đắng, từng được dùng nhiều cho các triệu chứng hô hấp cấp, nhưng cần thận trọng vì dễ gây buồn nôn.
• Nhóm hỗ trợ sức khoẻ phụ nữ: Sâm tố nữ chứa phytoestrogen là ví dụ phổ biến, song lại tiềm ẩn rủi ro cho người có u xơ hay u vú.
• Một số loại khác: Các cây như cúc hoa vàng pha trà thanh nhiệt, cây tầm bóp hay vị thuốc phá cố chỉ, náng hoa trắng đều có những lưu ý riêng biệt khi sử dụng.

5 quy tắc dùng dược liệu an toàn

Nhiều người lầm tưởng thảo dược từ thiên nhiên thì vô hại. Tuy nhiên, bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể cũng cần sự cẩn trọng. Dưới đây là 5 quy tắc bạn cần nhớ:

1. Đúng liều lượng: Sử dụng đúng liều khuyến cáo trong các tài liệu y khoa chính thống. Dùng liều quá cao có thể gây ngộ độc.
2. Chú ý thời gian dùng: Không dùng kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có sự theo dõi của người có chuyên môn, vì có thể gây tích luỹ độc tính ở gan, thận.
3. Cẩn trọng tương tác thuốc: Thảo dược có thể làm tăng hoặc giảm tác dụng của thuốc tây bạn đang uống, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông máu hay thuốc tiểu đường.
4. Lưu ý đối tượng đặc biệt: Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ.
5. Kiểm soát nguồn gốc: Mua sản phẩm ở nơi uy tín, tránh mua hàng mốc hỏng, tẩm ướp hoá chất bảo quản độc hại.

Cách nhận biết và bảo quản dược liệu

Việc nhận biết đúng loại cây thuốc vô cùng quan trọng vì nhiều cây có hình dáng rất giống nhau nhưng tác dụng và độc tính lại khác hẳn. Ví dụ, cần phân biệt náng hoa trắng với trinh nữ hoàng cung, hoặc cây tầm bóp với cây lu lu đực có độc. Để bảo quản, bạn nên để thảo dược ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Nếu thấy sản phẩm có dấu hiệu ẩm mốc, đổi màu hoặc có mùi lạ, bạn cần vứt bỏ ngay.

Khi nào phải ngừng và đi khám

Bạn không nên ỷ lại vào thảo dược mà bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo của cơ thể. Hãy ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế ngay nếu gặp các tình trạng sau:

• Phát ban, nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội hoặc khó thở (dấu hiệu dị ứng).
• Buồn nôn, nôn mửa kéo dài, vàng da, vàng mắt (dấu hiệu tổn thương gan).
• Các triệu chứng bệnh không thuyên giảm sau vài ngày sử dụng mà có xu hướng nặng hơn.
• Chảy máu bất thường hoặc tụt huyết áp.

Một số dược liệu hay bị nhầm lẫn

Dưới đây là bảng tổng hợp một vài vị thuốc dễ bị nhầm lẫn trong quá trình thu hái và sử dụng, bạn cần đặc biệt lưu ý:

Dược liệu cần dùng	Cây dễ nhầm lẫn	Điểm phân biệt cơ bản
Náng hoa trắng	Trinh nữ hoàng cung	Lá náng hoa trắng to, dày và xanh đậm hơn, hoa thường có cánh hẹp.
Cây tầm bóp	Cây lu lu đực (có độc)	Quả tầm bóp có lớp vỏ bao như lồng đèn, quả lu lu đực mọc thành chùm nhỏ, màu đen khi chín.
Sâm tố nữ	Củ sắn dây	Củ sâm tố nữ nhỏ hơn, thịt củ thường có nhiều xơ cứng hơn so với củ sắn dây.
Quả ô môi	Quả muồng hoàng yến	Quả ô môi to và thô ráp hơn, cơm quả có màu đen đặc trưng.

Xem thêm:

• Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ
• Nghiên cứu dược liệu