Hạn sử dụng thực phẩm chức năng đã mở nắp

Hạn sử dụng thực phẩm chức năng đã mở nắp là câu hỏi mà đội ngũ dược sĩ chúng tôi nhận được gần như mỗi tuần, từ người trẻ mua vitamin cho bố mẹ tới các bác cầm lọ canxi đã bóc tem từ năm ngoái. Nhiều người nhìn dòng chữ in trên hộp rồi yên tâm dùng tiếp. Cách nghĩ đó dễ hiểu nhưng không hoàn toàn đúng. Con số nhà sản xuất công bố chỉ có giá trị khi sản phẩm còn nguyên niêm phong. Ngay khi bạn bóc seal và mở nắp, đồng hồ thực tế bắt đầu đếm lại từ đầu, và khoảng thời gian dùng được thường ngắn hơn nhiều.

Vì sao hạn in trên hộp không còn đúng khi nắp đã mở

Nhà sản xuất tính hạn dùng trong điều kiện sản phẩm còn nguyên hộp, còn lớp seal bạc hoặc lớp tráng bên trong nắp, chưa hề tiếp xúc với không khí. Chỉ khi đó họ mới dám cam kết hai mươi tư hay ba mươi sáu tháng. Một khi nắp bật ra, bốn tác nhân bắt đầu tấn công cùng lúc và phá hỏng dần chất lượng viên thuốc bên trong.

Không khí mang oxy vào lọ, làm oxy hóa những vitamin nhạy cảm như vitamin C, vitamin A, vitamin E. Hơi ẩm theo không khí lọt vào khiến viên nén mềm dần, bột vón cục, nhất là vào mùa nồm ở miền Bắc. Ánh sáng mặt trời phá hủy nhanh một số hoạt chất, điển hình là riboflavin, tức vitamin B2. Cuối cùng, tay và môi trường xung quanh mang vi khuẩn vào lọ mỗi lần bạn đổ viên ra ngoài. Bốn yếu tố này cộng hưởng, không tách rời.

Mức độ chịu ảnh hưởng khác nhau tùy dạng bào chế. Viên sắt hay viên canxi dạng nén trơ thì xuống cấp chậm. Trong khi đó men vi sinh và các sản phẩm chứa lợi khuẩn sống lại nhạy cảm nhất. Mỗi lần mở nắp, một lượng ẩm nhỏ lọt vào và số lượng lợi khuẩn còn sống giảm đi nhanh chóng. Kinh nghiệm bảo quản dược liệu khô của đội ngũ chúng tôi cũng dạy một điều tương tự: ẩm là kẻ thù số một, và nguyên lý chống ẩm gần như áp dụng nguyên vẹn cho các loại bột, cốm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ.

Điểm ít người để ý là phần lớn nhà sản xuất chỉ công bố hạn dùng cho sản phẩm còn nguyên hộp, không đưa thêm dữ liệu nào cho tình trạng đã mở nắp. Vì thế con số in trên hộp không phải lời hứa cho tình huống bạn đang dùng hàng ngày. Chúng tôi từng gặp không ít khách cầm lọ collagen mở nắp đã hơn một năm, hạn in trên hộp còn tới hai năm nữa, và vẫn cố lắc cho bột vón cục tơi ra để dùng tiếp. Nhìn bề ngoài tưởng ổn, nhưng hoạt chất bên trong có thể đã phân hủy phần lớn.

Mốc thời gian nên dùng hết sau khi mở nắp, theo từng dạng bào chế

Mốc tham chiếu dưới đây được chúng tôi tổng hợp từ nhiều năm đứng quầy và các khuyến cáo chung trong ngành. Đây là ngưỡng an toàn để bạn cân nhắc, không phải quy định cứng. Nếu trên nhãn có ghi số tháng sau khi mở nắp, hãy ưu tiên con số đó vì nó do chính nhà sản xuất đưa ra.

Viên nang mềm chứa dầu cá, omega-3 hay dầu gan cá nên dùng hết trong khoảng ba tháng, có thể kéo tới sáu tháng nếu bảo quản rất tốt trong hộp kín, nơi khô ráo. Hạn chế lớn nhất của nhóm này là oxy hóa sinh mùi dầu khét rất đặc trưng. Ngửi thấy mùi đó là nên bỏ ngay, đừng tiếc.

Viên nén và viên nang cứng chứa vitamin tổng hợp thường giữ được khoảng sáu tháng sau khi mở nắp. Vitamin C và các vitamin nhóm B khá nhạy cảm với ẩm và ánh sáng, nên đừng để lọ trên bệ cửa sổ hay gần bếp. Với dạng bột và cốm pha, thời gian dùng hết chỉ nên trong khoảng một đến hai tháng. Bột hút ẩm rất mạnh. Mùa nồm ở miền Bắc có thể làm bột vón cục chỉ sau vài tuần.

Dạng lỏng như siro, dung dịch uống hay dạng nhỏ giọt cần bảo quản theo đúng nhãn và nên dùng hết trong khoảng một tháng sau khi mở. Đầu chai nhỏ giọt là nơi vi khuẩn dễ xâm nhập, và tốt nhất không dùng chung đầu nhỏ cho nhiều người. Men vi sinh là nhóm cần dùng sớm nhất, thường chỉ hai đến bốn tuần. Lợi khuẩn sống giảm nhanh sau mỗi lần mở nắp, nên đừng để lâu.

Dấu hiệu cho thấy sản phẩm đã biến chất

Mắt và mũi là hai công cụ kiểm định nhanh nhất mà bạn đang có. Trước mỗi lần dùng, chúng tôi khuyên bạn dành vài giây quan sát lọ thuốc. Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây, hãy bỏ sản phẩm, kể cả hạn in trên hộp vẫn còn xa.

• Viên dính chùm thành cục, bề mặt ỉu nhũn hoặc nứt vỡ do hút ẩm.
• Đổi màu bất thường, xuất hiện đốm lạ, mốc trắng hay xanh trên bề mặt viên.
• Ngửi thấy mùi dầu hôi, mùi chua hoặc mùi khác hẳn so với lúc mới mở nắp.
• Bột vón thành cục cứng, khó tơi ra khi lắc.

Có một điểm dễ gây nhầm lẫn mà chúng tôi gặp hoài ở quầy. Viên còn cứng không đồng nghĩa với viên còn tốt. Hoạt chất bên trong hoàn toàn có thể đã phân hủy trong khi hình dạng viên vẫn nguyên vẹn. Một bác lớn tuổi từng đưa chúng tôi xem lọ canxi tổng hợp mở nắp đã bảy tháng. Viên bên trong có mùi hăng như mùi vôi, nhưng bác vẫn uống vì thấy viên còn cứng và không mốc. Trường hợp này khá phổ biến, và nó cho thấy cảm giác bằng tay không thay thế được quan sát tỉ mỉ.

Nếu bạn đang dùng nhiều loại thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khoẻ cùng lúc, việc kiểm tra sản phẩm càng cần chặt chẽ hơn. Bạn có thể tham khảo thêm kiến thức về tương tác thuốc để biết khi nào cần hỏi ý kiến dược sĩ trước khi tiếp tục dùng. Hiểu rõ tương tác giúp bạn tránh những pha phối hợp vô tình gây hại.

Ký hiệu trên nhãn cho biết hạn dùng sau khi mở nắp

Đa số người dùng chúng tôi gặp chỉ tìm chữ HSD hoặc EXP trên hộp rồi dừng lại. Có một ký hiệu khác quan trọng không kém mà thường bị bỏ qua. Đó là hình chiếc hộp đang mở nắp kèm một con số và chữ M, ví dụ 3M, 6M hoặc 12M.

Ký hiệu này có nghĩa là sau khi mở nắp, sản phẩm chỉ nên dùng trong vòng ba, sáu hoặc mười hai tháng. Đây mới là hạn dùng thực tế cho tình trạng bạn đang sử dụng. Còn chữ EXP hay HSD chỉ nói về sản phẩm khi còn nguyên niêm phong.

Điều đáng tiếc là ký hiệu PAO, tức Period After Opening, không bắt buộc in trên mọi thực phẩm bảo vệ sức khoẻ tại Việt Nam. Nhiều nhãn nội địa không in ký hiệu này. Khi nhãn không ghi, bạn hãy áp dụng mốc an toàn theo dạng bào chế ở phần trên, và tự ghi ngày mở nắp trực tiếp lên lọ. Bạn cũng nên đọc kỹ điều kiện bảo quản in kèm. Vài nhãn ghi rõ bảo quản nơi khô ráo, dưới 30 độ C. Số khác yêu cầu ngăn mát sau khi mở.

Cách ghi nhớ ngày mở nắp để không quên

Đây là việc nhỏ nhưng theo chúng tôi là hiệu quả nhất trong tất cả lời khuyên. Ngay khi bóc tem, bạn dùng bút lông dầu viết ngày và tháng mở nắp lên nắp lọ hoặc mặt sau hộp. Chỉ mất vài giây, nhưng sau đó mỗi lần nhìn con số đó, bạn tự biết đã dùng được bao lâu mà không cần đoán.

Nếu không muốn viết lên lọ, bạn có thể chụp ảnh sản phẩm kèm ngày mở, lưu vào một album riêng trong điện thoại. Cách này hợp với người hay quên. Với trường hợp bạn chia liều ra hộp nhỏ mang đi làm hoặc đi du lịch, hãy ghi luôn ngày mở lên hộp chia đó. Hộp chia tiếp xúc không khí nhiều hơn lọ gốc, nên thời gian dùng còn ngắn hơn.

Một mẹo nhỏ chúng tôi hay mách khách là dùng bút lông dầu thay vì bút bi. Bút bi dễ phai khi gặp ẩm, còn bút lông dầu bám chắc, nhìn rõ cả năm sau. Bạn cũng nên đặt mốc nhắc trên điện thoại cho ngày nên dùng hết, đặc biệt với men vi sinh và dạng bột vì thời gian của hai nhóm này khá ngắn.

Những sai lầm thường gặp khi bảo quản

Chúng tôi tổng hợp một số lỗi phổ biến nhất bên dưới, kèm giải thích vì sao chúng phản tác dụng. Nhiều lỗi trong số này nghe rất hợp lý với người dùng, nhưng thực tế lại làm sản phẩm hỏng nhanh hơn.

Cất lọ thuốc vào ngăn đá hoặc cánh cửa tủ lạnh. Nghe thì có vẻ mát mẻ, nhưng ngăn đá và cánh cửa tủ là nơi dao động nhiệt độ lớn nhất mỗi lần mở tủ. Hơi ẩm ngưng tụ bên trong lọ sẽ làm viên mềm và mốc nhanh hơn. Nếu nhãn không yêu cầu bảo quản mát, nhiệt độ phòng khô ráo là đủ.

Bỏ gói hút ẩm ra khỏi lọ vì tưởng là rác. Gói hút ẩm đóng vai người gác cửa cho bạn. Bỏ đi, viên thuốc hút ẩm từ không khí nhanh hơn hẳn. Hãy giữ nguyên gói trong lọ cho tới khi dùng hết.

Để lọ trên bệ cửa sổ, cạnh bếp ga hoặc gần bình nước nóng. Nhiệt và ánh sáng là hai tác nhân phá hủy hoạt chất mạnh nhất. Một lọ vitamin B2 để trên bệ cửa sổ có thể chuyển màu vàng sậm sau vài tuần phơi nắng.

Đổ viên ra tay ướt rồi bỏ lại vào lọ. Tay ướt mang vi khuẩn và hơi ẩm trực tiếp vào lọ. Nếu buộc phải đổ ra tay, hãy rửa và lau khô tay trước. Tốt hơn nữa là đổ thẳng ra nắp lọ hoặc thìa sạch.

Trộn viên cũ còn lại với lọ mới. Bạn sẽ không thể biết viên nào cũ để loại bỏ. Lọ cũ cũng có thể đã nhiễm ẩm và làm lây sang viên mới. Hãy dùng hết lọ cũ hoặc bỏ hẳn trước khi mở lọ mới.

Còn một sai lầm khá phổ biến nhưng ít được nhắc tới là dùng chung lọ thuốc giữa các thành viên trong gia đình. Mỗi người có tiếp xúc tay và môi trường khác nhau. Với sản phẩm dạng lỏng hoặc dạng nhỏ giọt, dùng chung còn có nguy cơ lây nhiễm. Nếu nhà có người cao tuổi đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, bạn nên xem thêm bài về người già uống nhiều loại thuốc cùng lúc để quản lý việc dùng thuốc an toàn hơn. Với các câu hỏi chuyên sâu về vitamin, bạn có thể tra cứu trong chuyên mục vitamin tổng hợp của chúng tôi.

Một điều nữa cũng đáng lưu tâm là thói quen mua tích trữ. Nhiều người tranh thủ đợt khuyến mãi mua cùng lúc vài lọ rồi mở dần từng lọ. Cách làm này chỉ hợp lý nếu bạn để các lọ chưa mở ở nơi khô ráo và chỉ mở khi thật sự dùng tới. Với quầy thuốc đạt chuẩn GPP, việc luân chuyển hàng theo nguyên tắc nhập trước xuất trước cũng nhằm mục đích tương tự: hạn chế sản phẩm nằm quá lâu trước khi tới tay người dùng. Chị chủ một quầy thuốc ở Hà Nội từng hỏi chúng tôi có nên niêm yết ngày mở nắp cho khách xem không. Bên tôi gợi ý chị dán thêm nhãn nhỏ ghi ngày bán, vừa giúp khách dễ nhớ vừa tạo niềm tin. Nếu quầy của bạn cần cách quản lý gọn gàng hơn, bạn có thể tìm hiểu thêm về tạo mã QR thanh toán cho cửa hàng dược phẩm để vừa bán hàng nhanh vừa lưu vết đơn thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Thực phẩm chức năng mở nắp quá sáu tháng còn dùng được không?

Câu trả lời phụ thuộc vào dạng bào chế và cách bảo quản. Với viên nén hoặc viên nang cứng để nơi khô ráo, sáu tháng thường vẫn trong ngưỡng an toàn nếu viên không đổi màu và không có mùi lạ. Với dầu cá, men vi sinh hoặc dạng bột, quá ba tháng là mốc cần cân nhắc bỏ. Nguyên tắc chúng tôi hay nói với khách là: nếu bạn phải hỏi còn uống được không, tức là đã có nghi ngờ. Có nghi ngờ thì bỏ an toàn hơn.

Để trong tủ lạnh có kéo dài hạn sau khi mở nắp không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Tủ lạnh giúp ích nếu nhãn yêu cầu bảo quản mát, ví dụ một số men vi sinh hoặc sản phẩm dạng lỏng. Nhưng với viên nén và bột, độ ẩm trong tủ lạnh cao hơn ngoài phòng, cộng thêm dao động nhiệt mỗi lần mở cửa tủ, có thể làm sản phẩm xuống cấp nhanh hơn. Nếu bảo quản trong tủ lạnh, hãy để trong hộp kín, đặt ngăn mát và tránh cánh cửa tủ.

Viên bị ỉu mềm nhưng chưa có mùi lạ, dùng tiếp được không?

Viên ỉu mềm là dấu hiệu đã hút ẩm đáng kể. Dù chưa có mùi lạ, ẩm đã tạo điều kiện cho vi khuẩn và nấm phát triển. Với viên nang cứng, vỏ nang mềm ra có thể làm hoạt chất bên trong tiếp xúc không khí nhiều hơn. Chúng tôi khuyên bạn không nên tiếp tục dùng, vì không đáng để tiếc một lọ thuốc so với nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.

Nhãn không ghi hạn sau khi mở nắp thì tính thế nào?

Khi nhãn thiếu ký hiệu PAO, bạn áp dụng mốc an toàn theo dạng bào chế. Viên nang mềm dầu cá khoảng ba tháng, viên nén khoảng sáu tháng, bột và cốm khoảng một đến hai tháng, dạng lỏng khoảng một tháng, men vi sinh hai đến bốn tuần. Đây là mốc tham khảo từ khuyến cáo chung, không phải con số tuyệt đối. Yếu tố quyết định vẫn là cách bảo quản và tình trạng thực tế của sản phẩm. Ghi ngày mở nắp lên lọ ngay khi bóc tem là cách đơn giản nhất để sau này bạn tự tính được.

Lời nhắn từ đội ngũ biên tập

Chúng tôi muốn nhắn một điều trước khi bạn gấp bài lại. Một lọ thực phẩm bảo vệ sức khoẻ đã mở nắp quá lâu, dù chưa có dấu hiệu rõ ràng, vẫn có thể đã mất phần lớn hoạt chất. Uống vào không giúp ích gì, và đôi khi còn gây khó chịu tiêu hóa. Nếu bạn đang dùng sản phẩm cho một tình trạng sức khỏe cụ thể, việc dùng hàng đã xuống cấp có thể khiến bạn hiểu sai về hiệu quả thật của nó.

Chúng tôi nhận thấy nhiều người dùng vẫn tra cứu kiến thức nghề từ những nguồn uy tín để chăm sóc sức khoẻ tốt hơn, chẳng hạn tài liệu về cách bảo quản dược liệu khô mùa nồm mà chúng tôi từng chia sẻ, vì nguyên lý chống ẩm gần như giống nhau cho cả dược liệu và viên nang. Hiểu đúng về độ ẩm, nhiệt độ và ánh sáng sẽ giúp bạn dùng sản phẩm hiệu quả hơn, tránh lãng phí mà vẫn an toàn. Hãy ghi ngày mở nắp lên lọ ngay hôm nay, và đặt một mốc nhắc nhở trên điện thoại cho ngày nên dùng hết. Bỏ đúng lúc không phải là lãng phí, mà là cách bạn bảo vệ sức khỏe của chính mình và những người trong nhà. Nếu có bất kỳ triệu chứng nào xuất hiện sau khi dùng sản phẩm đã mở nắp quá lâu, hãy ngừng ngay và đi khám. Bài viết này mang tính thông tin tham khảo, không thay thế cho tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng tại cơ sở y tế.