Đến nội dung chính
Dược Liệu Việtdo dược sĩ biên soạn
Tìm kiếm

Thông tin tham khảo do dược sĩ biên soạn và đọc lại, có nguồn kiểm chứng, không thay thế tư vấn y tế trực tiếp.

Dược liệu

Vitamin và khoáng chất có vai trò gì? Dược sĩ giải thích dễ hiểu

Vitamin và khoáng chất có vai trò gì? Ở quầy thuốc, mình gặp câu hỏi này gần như mỗi ngày. Nghe thì quen tai, nhưng giải thích cho rõ thì không phải ai cũng nắm chắc. Bài này mình viết lại từ những buổi tư vấn thật.

Vitamin và khoáng chất đều thuộc nhóm vi chất dinh dưỡng. Cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ mỗi ngày. Thiếu một loại thôi, nhiều chức năng cũng có thể chao đảo.

Mình hay so sánh chúng với những người thợ phụ trong nhà máy. Họ không trực tiếp tạo ra năng lượng. Nhưng nếu vắng mặt, cả dây chuyền sẽ đứng.

Vitamin và khoáng chất đóng vai trò gì trong cơ thể?

Điều đầu tiên cần nhớ là vi chất không cung cấp calo. Chúng giúp các phản ứng sinh hóa trong tế bào diễn ra đúng nhịp.

Từ chuyển hóa thức ăn, giữ xương chắc, duy trì máu và hệ thần kinh, đến hỗ trợ hàng rào miễn dịch, đều cần sự góp mặt của vitamin và khoáng chất.

Nhiều người nghĩ uống càng nhiều thì càng khỏe. Thực tế không đơn giản như vậy. Thiếu thì gây bệnh, thừa cũng có thể gây hại. Mục tiêu đúng là cân bằng.

Vì sao ăn no đủ mà vẫn mệt và hay ốm vặt?

Đây là câu mình gặp nhiều nhất. Có người ăn đủ no mỗi ngày nhưng vẫn uể oải, da xanh, hay nhiễm trùng vặt.

Khi hỏi kỹ hơn, thường thấy khẩu phần khá đơn điệu. Ngày nào cũng cơm, rau luộc và rất ít đạm.

Các dấu hiệu hay gặp khi thiếu vi chất gồm da nhợt, tóc rụng nhiều, dễ nhiễm trùng và đôi khi chuột rút về đêm. Những dấu hiệu này không mang tính đặc hiệu. Đừng vội tự kết luận.

Nếu triệu chứng kéo dài hơn vài tuần, hoặc kèm sụt cân, sốt, mệt đến mức khó sinh hoạt, hãy đi khám bác sĩ. Tự mua viên uống trong trường hợp này dễ che mất bệnh thật.

Vitamin và khoáng chất khác nhau ở điểm nào?

Vitamin là hợp chất hữu cơ, chia thành hai nhóm chính. Nhóm tan trong dầu gồm A, D, E, K. Nhóm tan trong nước gồm các vitamin B và vitamin C.

Sự khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến cách dùng. Vitamin tan trong dầu được giữ lại lâu trong mô mỡ và gan, nên uống thừa kéo dài rất dễ tích tụ.

Vitamin tan trong nước thường đào thải qua nước tiểu. Nhưng điều đó không có nghĩa là uống liều cao mà không cần để ý.

Khoáng chất là nguyên tố vô cơ như canxi, sắt, kẽm, iodine và magie. Chúng không bị phá hủy khi nấu nướng như nhiều vitamin. Tuy vậy, một phần khoáng có thể thất thoát theo nước vo gạo hoặc nước luộc rau.

Về liều lượng, khoáng đa lượng như canxi thường tính bằng miligam mỗi ngày. Khoáng vi lượng như iodine và selen tính bằng microgam. Con số nghe nhỏ, nhưng lệch vài lần cũng đủ gây vấn đề.

Từng nhóm vitamin đảm nhiệm việc gì?

Vitamin A giúp mắt nhìn tốt trong điều kiện thiếu sáng. Vitamin A cũng giữ da và niêm mạc khỏe mạnh. Nguồn quen thuộc là gan, cà rốt và rau xanh đậm như rau ngót, rau dền.

Vitamin D hỗ trợ ruột hấp thu canxi, nhờ đó xương chắc khỏe hơn. Cơ thể tự tổng hợp vitamin D khi da tiếp xúc nắng. Người làm việc trong nhà nhiều vẫn có thể bị thiếu.

Vitamin C góp phần tăng sức đề kháng. Vitamin C cũng giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực vật tốt hơn. Cam, ổi, bưởi và ớt chuông đều giàu vitamin C. Vitamin C khá nhạy với nhiệt, nấu lâu sẽ mất nhiều.

Nhóm vitamin B gồm B1, B2, B3, B6 và B12. Chúng tham gia chuyển hóa năng lượng từ thức ăn. Chúng cũng hỗ trợ chức năng thần kinh và quá trình tạo hồng cầu. Nguồn phổ biến là thịt nạc, cá, trứng, đậu và ngũ cốc nguyên hạt.

Khoáng chất thiết yếu làm gì cho cơ thể?

Canxi là thành phần chính cấu tạo nên xương và răng. Magie tham gia co cơ và truyền tín hiệu thần kinh. Khi thiếu magie, người bệnh thường hay bị chuột rút.

Sắt là thành phần tạo nên hemoglobin, chất vận chuyển oxy trong máu. Thiếu sắt là nguyên nhân thiếu máu phổ biến nhất, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. Sắt nguồn gốc động vật thường dễ hấp thu hơn sắt từ thực vật.

Kẽm tham gia hoạt động miễn dịch và hỗ trợ lành vết thương. Kẽm cũng giúp duy trì vị giác và khứu giác bình thường. Người ăn chay kiêng nhiều hoặc bị tiêu chảy kéo dài thường thiếu kẽm.

Iodine là thành phần của hormone tuyến giáp, ảnh hưởng đến chuyển hóa và sự phát triển trí não. Thiếu iodine ở trẻ nhỏ có thể để lại hệ quả lâu dài. Dùng muối iod là cách đơn giản và hiệu quả để phòng ngừa.

Nguồn thực phẩm quen thuộc tại Việt Nam

Bảng dưới đây tóm tắt các vi chất chính và nguồn thực phẩm dễ tìm ngoài chợ. Nhu cầu cụ thể còn thay đổi theo tuổi, giới tính và tình trạng sinh lý. Bạn chỉ nên xem đây là thông tin tham khảo.

Vi chất Vai trò chính Nguồn thực phẩm
Vitamin A Thị lực, da, niêm mạc Gan, cà rốt, rau ngót
Vitamin D Hấp thu canxi Cá béo, lòng đỏ trứng, ánh nắng
Vitamin C Đề kháng, hấp thu sắt Cam, ổi, ớt chuông
Canxi Xương, răng, co cơ Sữa, tôm, cá nhỏ ăn cả xương
Sắt Tạo hemoglobin Thịt đỏ, gan, đậu đen
Kẽm Miễn dịch, lành vết thương Hàu, thịt bò, đậu phộng
Iodine Hormone tuyến giáp Muối iod, hải sản

Phụ nữ mang thai, trẻ đang lớn và người cao tuổi có nhu cầu khác nhau. Người cao tuổi thường hấp thu vitamin B12 kém hơn. Muốn đối chiếu khuyến nghị chính thức, bạn có thể tham khảo tài liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

Ăn uống đủ chất hay cần bổ sung viên uống?

Thực phẩm tự nhiên có lợi thế lớn nhất là sự đa dạng. Một bát canh rau đậu không chỉ có vi chất mà còn có chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa mà viên nén không thay thế được.

Viên bổ sung thì tiện nhưng dễ bị lạm dụng. Vitamin A liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng đến gan. Vì vậy không nên uống theo cảm tính.

Có những trường hợp cần bổ sung rõ ràng. Phụ nữ mang thai cần acid folic. Người ăn chay nghiêm ngặt có thể thiếu B12. Người có bệnh đường ruột thường giảm hấp thu. Những trường hợp này nên có chỉ định từ bác sĩ hoặc dược sĩ.

Khi mua sản phẩm, hãy đọc kỹ nhãn: hàm lượng từng chất, hạn dùng và số đăng ký. Sản phẩm nào hứa chữa khỏi bệnh thì bỏ qua ngay. Muốn hiểu hơn cách đọc nhãn, bạn có thể xem thêm 5 điều cần biết về thực phẩm bảo vệ sức khoẻ trước khi mua.

Nếu đang phân vân về thời điểm uống nhóm vitamin tổng hợp, bạn đọc thêm uống vitamin tổng hợp khi nào. Với người cần bổ sung vitamin D, bạn có thể xem tổng hợp về vitamin D trước khi quyết định.

Liên hệ tư vấn, bạn có thể tham khảo kênh MONA Mail. Còn với tình trạng sức khoẻ cụ thể, hãy trao đổi trực tiếp với dược sĩ hoặc bác sĩ.

Những sai lầm thường gặp khi dùng vitamin và khoáng chất

Sai lầm đầu tiên là nghĩ càng nhiều càng tốt. Mình từng gặp một người uống năm, sáu viên mỗi ngày với hy vọng khỏe nhanh. Kết quả là dạ dày khó chịu, tiền bỏ ra cũng vô ích.

Sai lầm thứ hai là mua theo quảng cáo mà không đọc nhãn. Có người vô tình mua hai sản phẩm cùng chứa một loại vitamin. Ghi lại danh sách những gì đang dùng sẽ tránh được chuyện này.

Canxi uống cùng lúc với sắt sẽ làm giảm hấp thu cả hai. Cũng cần xem xét tương tác thuốc đang dùng, như thuốc lợi tiểu hay một số kháng sinh.

Sai lầm cuối cùng là tiếp tục uống khi triệu chứng đã hết mà không hỏi ý kiến. Việc ngừng hoặc giảm liều nên được trao đổi với người có chuyên môn.

Cách ăn để cơ thể nhận đủ vi chất mỗi ngày

Ăn đa dạng vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất. Mỗi tuần nên đổi món và luân phiên thịt, cá, trứng, đậu để không thiếu một nhóm kéo dài.

Có một mẹo nhỏ: khi ăn đồ giàu sắt từ thực vật như đậu đen hay rau dền, nên ăn kèm trái cây giàu vitamin C như cam hoặc ổi. Vitamin C giúp hấp thu sắt tốt hơn đáng kể.

Cách chế biến cũng ảnh hưởng nhiều. Rau nên rửa trước khi cắt và không ngâm quá lâu. Gạo chỉ cần vo nhẹ, vì vo quá kỹ sẽ làm mất nhiều vitamin nhóm B.

Câu hỏi thường gặp

Vitamin và khoáng chất có cần uống hằng ngày không?

Không phải ai cũng cần uống mỗi ngày. Nếu bữa ăn đa dạng, đủ rau và đủ đạm thì cơ thể thường nhận đủ. Bạn chỉ nên bổ sung khi có chỉ định hoặc thuộc nhóm có nguy cơ thiếu.

Uống vitamin tổng hợp có thay được bữa ăn không?

Không. Viên tổng hợp chỉ bù phần còn thiếu. Viên không thể thay chất xơ, protein và các hợp chất có lợi trong thực phẩm tươi.

Dấu hiệu thiếu vitamin và khoáng chất là gì?

Da nhợt, tóc rụng, dễ mệt, chuột rút và hay ốm vặt là những dấu hiệu thường gặp. Chúng không đặc hiệu, nên nếu nghi ngờ bạn nên đi xét nghiệm.

Trẻ em và người cao tuổi cần lưu ý gì khi bổ sung?

Trẻ cần đủ iodine, sắt và canxi để phát triển. Người cao tuổi cần chú ý vitamin B12, D và canxi. Cả hai nhóm đều nên bổ sung theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý dùng liều cao.

Thừa vitamin có nguy hiểm không?

Có, đặc biệt với các vitamin tan trong dầu như A, D, E, K khi dùng liều cao kéo dài. Triệu chứng có thể gồm buồn nôn, đau đầu và tổn thương gan. Nếu nghi ngờ quá liều, hãy đi khám ngay.

Lưu ý: nội dung chỉ mang tính tham khảo kiến thức, không thay thế chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi bổ sung khi đang mang thai, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc.

Tác giả: DS. Lê Thu Hà (dslethuha) — Dược sĩ biên tập. Nội dung được đối chiếu thêm với chuyên môn của ThS. Trần Quốc Bảo (thstranquocbao) về dược liệu và bảo quản.

DS. Lê Thu Hà

DS. Lê Thu Hà

Dược sĩ biên tập

Dược sĩ đại học, 12 năm đứng quầy tại hai nhà thuốc đạt chuẩn GPP ở quận Đống Đa và Cầu Giấy, Hà Nội; 3 năm phụ trách tư vấn dùng thuốc cho khách hàng lớn tuổi. Trên trang, chị phụ trách bài về cách dùng thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, vitamin và tương tác thường gặp; đồng thời đọc lại các bài dược liệu trước khi đăng. Chị không nhận tư vấn cá nhân qua trang.